Нарқобыз бен қылқобыздың айырмашылықтары неде?

Параграфта нарқобыз туралы ештеңе айтылмаған; қылқобыз — көне, ертеден келе жатқан ішекті аспап. Нарқобыз да қобыздың бір түрі, бірақ құрылысы мен үні басқаша: ол ірілеу, дыбысы төмен.

Қорқыттың қобызбен тартылатын қандай күйлері бар?

Оқулықта: Қорқыт атаның күйлері қобыздың сүйемелдеуімен дүниеге келген; Дәулет бақсы мен Табынбай қобызшы «Тәңірі күй», «Қорқыт күй» сарындарын қобызға қосқан. Оның аты «Қорқыт» күйімен де байланысты.

Дүңгіршек неден жасалған?

Құм мен сазбалшықты араластырып жасалған; ішіне сылдыр үн беретін ұсақ домалақ тас моншақтар салынған.

§ 52. Қазақ халқының ұлттық музыка аспаптары

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). VI бөлім: XIX ғасыр – XX ғасырдың басындағы Қазақстанның мәдениеті. 159–163-беттер.

Нені үйренесің

Қазақ аспаптарын ішекті, үрмелі және ұрмалы-соқпалы деп бөліп, әр топтан мысал келтіруді.
Домбыра, қобыз, жетіген және адырна туралы айтып беруді.
Үрмелі аспаптарды (сыбызғы, желбуаз, сазсырнай, ауызсырнай) атап, неден жасалғанын түсіндіруді.
Даланың тіршілігінде ұрмалы-соқпалы және шулы-сылдырлы аспаптар (дауылпаз, даңғыра, дудыға, дабыл, асатаяқ) не үшін қажет болғанын білуді.

Ой қозғау

Күй дегеніміз не? Сөзсіз, тек аспапта орындалатын шығарма; күй оқиға, сезім немесе табиғат туралы әңгімелейді.
Ақындар кім? Өлеңді сол сәтте шығарып айтатын суырып салма өнерпаздар, көбіне домбырамен айтқан.
«XIX ғ.» дегеніміз не? 1801 жылдан 1900 жылға дейінгі кезең.
Мәдени мұра дегеніміз не? Ата-бабалар сақтап, ұрпаққа қалдырған нәрсе: ән, бұйым, білім, салт-дәстүр.

Тақырыпты талдаймыз

Аспаптардың үш тобы

Қазақтың музыкалық аспаптары — ғасырлар бойына ұрпақтан-ұрпаққа жетіп отырған мәдени мұра. Оларды үш топқа бөлуге болады: ішекті, үрмелі және ұрмалы-соқпалы (шулы-сылдырлы). Ішекті аспапқа дыбысты ішек береді, үрмелі аспапқа — ауа, ал ұрмалыға — соққы.

Ішекті аспаптар: даланың үні

Домбыра — қазақтың ұлттық музыкалық аспабы. Оның көне түрі «таңбура» деп аталған. Таңбуралар екі және үш ішекті болған. Екі ішекті таңбуралардың перне саны бесеу болып келеді. Домбыраның шегі қойдың немесе ешкінің ішегінен бұралған. Сүйегі әбден кепкен терек, қарағаш, жаңғақ, жиде, балқарағайдан шабылған.

Домбыраның құрылысы бас, мойын, шанақ, құлақ, ішек, перне, тиек, ойық, қақпақ, түйме деген негізгі бөліктерден тұрады.

Шертер — екі немесе үш ішекті саз аспабы. Ағаштан бітеу ойылып, шанағы терімен қапталады. Домбыра тәрізді ойналады.

Қобыз немесе қылқобыз — қазақтың ертеден келе жатқан ішекті аспабы. Ертеде бақсылар қобызды адам емдеуде, жын шақыру, сарын орындау үшін қолданған. Қорқыт атаның күйлері қобыздың сүйемелдеуімен дүниеге келген. Дәулет бақсы, Табынбай қобызшы «Тәңірі күй», «Қорқыт күй» сарындарын қобызға қосқан. Қорқыттың қобызын, оның сарынын ең алғаш мирас еткен — атақты бағаналы Қойлыбай бақсы.

Адырна — шанағы қуыс, беті көн терімен қапталған, іліп-шертіп тартатын қазақтың көпішекті байырғы музыка аспабы. Адырнаның ішегі шуда жіптен, тарамыстан тағылатын болған.

Жетіген — жеті ішекті көне саз аспабы. Көне жетігенде құлақ болмаған. Ішектердің астына екі жақ шетінен асық қойылған. Аспап осы асықтарды жылжыту арқылы күйге келтірілетін болған. Дауысын көтеру үшін асықтарды ішектердің екі жақ басынан ортасына қарай жақындатқан.

💡 Жұптарын есіңде сақта: домбыра шертіліп ойналады, ал қобыз қылшыммен (ысқышпен) тартылады. Ал «жетіген» сөзі «жеті» дегеннен шыққан: жеті ішек, атауының өзі айтып тұр.

Үрмелі аспаптар: бақташылардың әні

Сыбызғы — үрмелі аспап. Бақташылар арасында кең таралған. Көбіне сыбызғы күйі сазды болып келеді.
Желбуаз — қазақ халқының көне саз аспаптарының бірі. Іші қуыс болып, тұтасымен көн теріден жасалады. Екі не үш жеріне дыбыс беретін ұзынша қамыстан түтікшелер орнатылады. Түтіктің аузында тілшесі, бекітетін тығыны болады. Мойынға асып алуға ыңғайлы арнайы қайыс бау тағылады. Орындаушы желбуазды қолтыққа қысып, түтіксырнайдың ойықтарын басып әуендетеді.
Сазсырнай — үрмелі аспап. Сапалы сазбалшықтан иін қандырып, әбден илеген соң, қызып тұрған пешке күйдіру арқылы жасалған.
Ауызсырнай — қайыңның сырты қатқыл қабығын аршып тастап, діріне таяу жеріндегі биязы тозын алып, үлкендігін бас бармақтай етіп пішіндеп, содан кейін оны екі бүктеп, доға тәрізді етіп жасайды. Кесілген жағын ерінге қыстырып үрлеу арқылы дыбыс шығарылады.

Шаңқобыз — темірден немесе күмістен жасалған сүйір тілшесі бар, түркі халықтары арасында кең таралған көне аспап. Шаңқобыздың сирек кездесетін түрі — үйеңкі, қайың, жеміс ағаштарынан жасалатын ағаш шаңқобыз. Ертеде шаңқобыз кішкентай балалар мен әйелдердің аспабы болған. Шаңқобызға арналған «Қыз ұзату», «Қыз зары», «Қыз мұңы», «Шаңқобыз толғауы» сияқты шағын күйлер болғаны белгілі.

Ұрмалы-соқпалы және шулы-сылдырлы: белгі мен ырғақ

Бұл аспаптар — көне музыкалық аспаптар тобы. Олардың пайда болу негізін сараласақ, көпшілігі әуелде қорғаныс қару құралдары ретінде пайда болып, кейін түрлене келе музыкалық мақсатқа, би қимылдарын сүйемелдеуге қолданыла бастады.

Дауылпаз — қазақ халқының ұрмалы көне саз аспабы. Ертеректе бұл аспап соғыс құралы ретінде айбар беріп, қыр көрсету үшін қолданылған. Оны жорықтарда әскербасылар мен батырлар ұстайтын болған.

Дабыл — ұрмалы көне музыка аспаптарының бірі. Көлеміне қарай дабылдың шанағына түгінен тазартылған ешкінің немесе түйенің терісі пайдаланылған.

Дудыға — қазақтың саз аспабының ұрмалы аспаптар тобына жататын көнеден келіп жеткен бір түрі. Дабыл тәрізді, екі жағына тері керілген, дөңгелене біткен басы мен ұзыншалау келген тұтқасынан тұрады. Басында жіпке немесе қайыс таспаға тағылған, ағаштан немесе сүйек, мүйізден жасалған тобық тәрізді екі қаққыш бір-біріне қарама-қарсы ілінген. Дудығаны аң-құс т.б. түз тағыларын үркіту үшін қолдануға болады. Ертеде әскербасылар мен батырлар ұстаған қасиетті аспап болып саналған.

🌟 Түрік қағанаты дәуіріндегі (VI–VIII ғғ.) дүңгіршектің тұпнұсқа үлгісі алғаш рет 1970 жылы Тараз қаласы орнынан археологиялық қазба жұмыстарын жүргізген кезде табылған. Ол қаздың жұмыртқасындай: жалғыз дыбыс ойығы бар, ішіне сылдыр үн беретін ұсақ домалақ тас моншақтар салынған.

🌟 Ал асатаяқ Санкт-Петербургтегі Эрмитаж қорында сақтаулы: ол 1932 жылы Талас алқабы өңірінен табылған, ертеде қолданылған руна жазулы асатаяқ. Асатаяқты абыздар мен бақсылар ұстаған, оны қылқобыз бен даңғыраның үніне қосып қолданатын болған.

Уақыт таспасы: табылған аспаптар

⚠️ Жиі қателесу. Шаңқобызды ішекті аспап деп қателесуге болады: атауында «қобыз» бар. Бірақ бұл — тілшесі бар тіс сырнайы тәрізді аспап, ол қылмен тартылатын да, шертілетін де ішекті аспап емес.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үйде домбыра немесе шаңқобыз болса, баладан оны көрсетіп, қай топқа жататынын айтқызыңыздар. Болмаса, интернеттен қобыз бен жетігенде орындалған күйлерді тауып, бірге тыңдаңыздар.

Өзіңді тексер

Нарқобыз бен қылқобыздың айырмашылықтары неде? Параграфта нарқобыз туралы ештеңе айтылмаған; қылқобыз — көне, ертеден келе жатқан ішекті аспап. Нарқобыз да қобыздың бір түрі, бірақ құрылысы мен үні басқаша: ол ірілеу, дыбысы төмен.
Қорқыттың қобызбен тартылатын қандай күйлері бар? Оқулықта: Қорқыт атаның күйлері қобыздың сүйемелдеуімен дүниеге келген; Дәулет бақсы мен Табынбай қобызшы «Тәңірі күй», «Қорқыт күй» сарындарын қобызға қосқан. Оның аты «Қорқыт» күйімен де байланысты.
Дүңгіршек неден жасалған? Құм мен сазбалшықты араластырып жасалған; ішіне сылдыр үн беретін ұсақ домалақ тас моншақтар салынған.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Қазақ халқының музыкалық аспаптарының түрлері мен ұлттық ерекшеліктері туралы не білесіңдер?

Қалай ойлаймыз. Алдымен үш топты есіңе түсір, сосын мысал келтіріп, аспаптар неден жасалғанын айт.

Жауап үлгісі.

Аспаптар ішекті, үрмелі, ұрмалы-соқпалы болып бөлінеді; оларды ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа жеткізген.
Ішекті: домбыра (шертпелі; көне түрі — таңбура), шертер, қобыз (қылқобыз), жетіген (жеті ішек), адырна (көпішекті, шанағы көн терімен қапталған).
Үрмелі: сыбызғы, желбуаз, сазсырнай, ауызсырнай; шаңқобыз.
Ұрмалы-соқпалы және шулы-сылдырлы: дауылпаз, даңғыра, дудыға, дабыл, асатаяқ, дүңгіршек.
Материалдары жергілікті: ағаш (терек, қарағаш, жаңғақ, жиде, балқарағай, қайың), малдың ішегі, мал терісі, сазбалшық, қамыс, темір, күміс.
Ұлттық ерекшелігі: домбыра мен қобыз күйдің, ертегінің, бақсылық өнердің серігі болған; дауылпаз бен дудыға — батырлар ұстаған қасиетті аспап.

Жауабы: аспаптар үш топқа бөлінеді (ішекті, үрмелі, ұрмалы-соқпалы); ерекшелігі — жергілікті материалдардан жасалуы және көнелігі.

№ 2

Ішекті аспаптардың қазақ музыка өнеріндегі орны қандай?

Қалай ойлаймыз. Ішекті аспаптарды атап, кім және қашан ойнағанын есіңе түсір.