§ 17. Өсімдіктердің зат тасымалдауға қатысушы мүшелері мен мүшелер жүйесі

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 4 бөлім: Заттардың тасымалдануы. 89–92-беттер.

Нені үйренесің

• Өсімдіктің зат тасымалына қатысатын мүшелерін атауды: тамыр, сабақ, жапырақ.
• Су мен минералды тұздардың тамырдан жапыраққа қалай көтерілетінін (жоғары ағыс) және органикалық заттардың төмен қарай қалай жүретінін (төменгі ағыс) түсіндіруді.
• Түтіктерді (ксилема) және сүзгілі түтікшелерді (флоэма) ажыратуды.
• Суды қозғалтатын екі күшті атауды: тамыр қысымы және жапырақтардың сору күші.

Ой қозғау

• Су тамырдан сабаққа және жапыраққа қалай жетеді? Тамыр түктері оны топырақтан сіңіреді, одан әрі ол сабақ ішіндегі түтіктермен жоғары, жапыраққа қарай жүреді.
• Тіннің сүзгілі түтікшелерімен қандай заттар жылжиды? Жапырақ фотосинтез кезінде жасаған органикалық заттар (қанттар). Олар төмен және жан-жаққа, өсімдіктің барлық бөліктеріне жүреді.
• Өсімдікке зат тасымалы не үшін қажет? Тамырға жапырақтан «тамақ» керек, ал жапыраққа топырақтан су мен тұздар керек. Жеткізбесе, екі бөлігі де тез өліп қалар еді.

💡 Өсімдіктің жүрегі де, қаны да жоқ, бірақ «құбырлардың» екі жүйесі бар. Біреуімен су жоғары көтеріледі, екіншісімен «тәтті шырын» төмен түседі.

Тақырыпты талдаймыз

Үш мүше, бір команда

Тамыр мен өркен (жапырақты сабақ) бір команда сияқты жұмыс істейді. Тамыр су мен минералды тұздарды алады. Жапырақ жарықта органикалық заттарды дайындайды. Сабақ — осының бәрі алды-артына жүріп жатқан жол.

Сондықтан сабақтың тіректік қызметінен басқа тасымалдаушы қызметі де бар: ол арқылы қарама-қарсы екі бағытта бірден екі ағын жүреді.

📌 Жоғары ағыс — су мен минералды тұздардың тамырдан жапыраққа қарай жылжуы. Төменгі ағыс — органикалық заттардың жапырақтан барлық мүшелерге, соның ішінде тамырға да қарай жылжуы.

Жоғары ағыс: су жоғары қалай өрмелейді

Сору аймағындағы тамыр түктері топырақ ерітіндісін сіңіреді. Одан әрі ол түтіктерге түседі — өлі жасушалардан түзілген ұзын қуыс түтіктер. Жасушалар арасындағы қалқалар еріп кеткендіктен, тұтас «құбыр» пайда болады. Түтіктер тамырда, сабақта және жапырақта (жапырақта олар жүйкелер) болады. Су өткізетін барлық өткізгіш ұлпа ксилема деп аталады, ол сүректе орналасады.

Суды жоғары не итереді? Екі күш жұмыс істейді.

1. Тамыр қысымы — төменнен «сорғы». Тамыр жасушалары суды түтіктерге айдап, жоғары итереді.
2. Жапырақтың сору күші — жоғарыдан «сорғы». Жапырақ суды лептесіктер арқылы буландырады (екі жабындаушы жасуша арасындағы саңылау, ол кезек-кезек ашылып, жабылады). Су кетеді, ал түтіктерден жапыраққа жаңа су келеді, тура түтікшемен тартқандай.

🌟 Судың жолы әртүрлі өсімдікте әртүрлі ұзындықта. Шөптесін өсімдіктерде ол қысқа, ағаштарда ұзақ: шыршада су 30 м-ге дейін, эвкалиптте 100 м-ге дейін көтеріледі. Көктемде Қазақстанда қайыңдар «жылайды»: қабығын тілсең, шырын дәл тамыр қысымының әсерінен тамшылайды.

⚠️ Жиі кететін қате. Су қабық арқылы жүреді деп ойлайды. Олай емес: су мен тұздар сүректің түтіктерімен жүреді, ал қабықта (тінде) органикалық заттар жүреді.

Төменгі ағыс: «тәтті шырын» төмен қарай

Жапырақ жарықта органикалық заттар жасайды. Олар барлық мүшеге керек: өсімдік өсіп, тыныс алып, қозғалуы керек. Бұл заттар сүзгілі түтікшелермен жүреді — бұлар елеуішке ұқсас ұсақ тесіктері бар, жіңішке ұштарымен жалғасқан тірі, ұзынша, жұқа қабырғалы жасушалар. Олардың жиынтығын флоэма дейді. Ағашта ол қабықта, тін қабатында (тін талшықтарының қасында) орналасады.

Бәрін дәлелдейтін тәжірибелер

Боялған бұта. Бұтақты кесіп, сиясы бар суға салып қой. Біраз уақыттан кейін сүрек түтіктері боялады: су дәл солармен жүреді.

Сақиналанған бұта. Бөлме өсімдігінің (қарақат, драцена, фикус) сабағына абайлап сақиналық тілік жасап, қабығын алып тастайды, сонда сүрек жалаңаштанады. Бірнеше аптадан кейін тіліктің үстінде шор түзіліп, онда қосалқы тамырлар пайда болады. Сүзгілі түтікшелер кесілді де, органикалық заттар тіліктің үстінде «тұрып қалды». Мұндай өсімдік жойылады: тамырға жеміс жетпейді.

🌟 Құндыздар мен тышқандар діңнің айналасындағы қабықты кемірсе, дәл осыны істейді. Сондықтан Алматының бақтарында алма ағаштарының діңін қысқа қарай орап, сылайды: «сақиналанған» ағаш жоғалады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Ақ гүлді (қалампыр немесе балдыркөк кесіндісін) тағамдық бояуы бар суға салып қойыңыз. Бірнеше сағаттан кейін тамырлары боялады. Баладан су не арқылы жүргенін түсіндіруді сұраңыз.

Өзіңді тексер

• Өсімдікте су және минералды заттардың тасымалдануы қалай жүзеге асады? Тамыр түктері тұздары бар суды сіңіреді, одан әрі ол тамыр мен сабақтың сүрек түтіктерімен жапыраққа қарай көтеріледі (жоғары ағыс).
• Тамыр қысымы — бұл... Су мен минералды заттарды тамыр түтіктерінен сабақ бойымен жоғары, жапырақтың жүйкелері мен жасушаларына айдайтын күш.
• Оған қандай күш ықпал етеді? Жапырақтың лептесіктері арқылы суды буландыруынан пайда болатын сору күші.
• Қай өсімдікте жоғары ағыс қысқа, ал қайсысында ұзақ? Шөптесін өсімдіктерде қысқа, ағаштарда ұзақ.
• Фотосинтез кезінде түзілген органикалық заттар өсімдіктің қандай тіршілік қызметіне пайдаланылады? Өсуге, тыныс алуға, қозғалуға.
• Сақиналанған бұтамен тәжірибе нені дәлелдейді? Органикалық заттардың тіннің сүзгілі түтікшелерімен (флоэмамен) төмен, төменгі ағыспен жүретінін.
• Өсімдіктің мұндай зақымдануы неге әкеліп соғады? Өліміне: заттар сақинаның үстінде тұрып қалады, тамыр қоректенбей қалады, бұта немесе өсімдік жойылады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Өсімдіктерде зат тасымалдануының сызбасын құрастырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Өсімдікті сыз: топырақтағы тамыр, сабақ, екі-үш жапырақ. Екі сызық қос: біреуі жоғары, екіншісі төмен қарай бағытталған.

Жауап үлгісі. Тамыр түктері бар тамырды, сабақ пен жапырақтарды сызасың. Тамыр түктерінен сабақ бойымен жапыраққа дейін жоғары көк көрсеткі: «жоғары ағыс: су және минералды тұздар». Жапырақтан сабақ бойымен төмен, тамырға және басқа мүшелерге қызыл көрсеткі: «төменгі ағыс: органикалық заттар». Жазулар: тамыр түктері, түтіктер (ксилема), сүзгілі түтікшелер (флоэма), жапырақ, лептесіктер.

Жауабы: сызба: жоғары көк көрсеткі (су мен тұздар түтіктермен), төмен қызыл көрсеткі (органикалық заттар сүзгілі түтікшелермен), жазулар жасалған.

№ 2

Өсімдіктерде тасымалдану ненің әсерімен жүреді? Негіздеңдер.

Қалай ойлаймыз. Екі күшті еске түсір: бірі төменнен, екіншісі жоғарыдан.

Жауап үлгісі. Су екі күштің әсерімен қозғалады. Тамыр қысымы суды төменнен итереді: тамыр жасушалары оны түтіктерге айдайды (дәлелі: қайыңның «жылауы», кесілген сабақтан шырынның шығуы). Сору күші жапырақтардың лептесіктер арқылы суды буландыруынан пайда болады: су кетеді, оның орнына жаңа су тартылады (дәлелі: сиясы бар судағы бұта жапырақтарды бояйды, ал ауа райы неғұрлым ыстық әрі құрғақ болса, соғұрлым тезірек). Органикалық заттар сүзгілі түтікшелермен жүріп, ерітінділерді көп жерден (жапырақтан) қажет жерге апарады.

Жауабы: тамыр қысымы және жапырақтардың суды буландыруынан пайда болатын сору күші.

№ 3

Өсімдіктердегі заттардың тасымалдануы — бұл процесс өсімдіктерде жоғары және төменгі ағыс түрінде жүзеге асады. Үзік сызықпен жоғары ағыс, түзу сызықпен төменгі ағыс бағытын белгілеңдер. Жоғары ағыспен қандай заттар, төменгі ағыспен қандай заттар тасымалданады?

Қалай ойлаймыз. Жоғары ағыс — тамырдан жоғары, төменгі — жапырақтан төмен. Тамыр нені алатынын, жапырақ не жасайтынын өзіңнен сұра. (Оқулықтағы суретте жоғары ағыс көк көрсеткілермен, төменгі ағыс қызыл көрсеткілермен бейнеленген.)

Шешуі. Тамыр су мен минералды тұздарды алады, демек, олар түтіктермен жоғары жүреді. Жапырақ фотосинтез кезінде органикалық заттарды (қанттарды) жасайды, демек, олар сүзгілі түтікшелермен төмен және барлық мүшелерге жүреді.

Жауабы: жоғары ағыс (үзік сызық): су және минералды заттар; төменгі ағыс (түзу сызық): жапырақтан келген органикалық заттар.

💡 Өздік талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Судың сорғысыз жоғары көтерілетіні қызық болды. Енді мен органикалық заттардың тінмен төмен жүретінін білемін. Боялған бұтамен тәжірибе жасағым келді».

Жадынама

• Сабақ тасымалдаушы қызмет атқарады: ол арқылы қарама-қарсы екі ағын жүреді.
• Түтіктер — өлі жасушалардан түзілген қуыс түтіктер. Сүзгілі түтікшелер — тесіктері бар тірі жасушалар.
• Жоғары ағыс шөптерде қысқа, ағаштарда ұзақ (шыршада 30 м-ге дейін, эвкалиптте 100 м-ге дейін).
• Флоэманың зақымдануы (қабықтың сақиналық тілігі) бұтаны жояды.

Шағын тест