§ 18. Сабақтың ішкі құрылысы
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 4 бөлім: Заттардың тасымалдануы. 92–94-беттер.
Нені үйренесің
- Сабақтың қызметтерін атауды: тіректік, тасымалдаушы, фотосинтездік және қор жинаушы.
- Сабақтың қабаттарын ретімен сипаттауды: қабықша, тоз, қабық, тін, камбий, сүрек, өзек.
- Сабақтың жуандап қалай өсетінін және жылдық сақиналар деген не екенін түсіндіруді.
- Жылдық сақиналарға қарап ағаштың жасын және оның өскен жағдайын анықтауды.
Ой қозғау
- Сабақ өсімдік тіршілігінде қандай рөл атқарады? Ол жапырақтар мен гүлдерді ұстап тұрады, оларды жарыққа көтереді, ал сабақ бойымен су мен қоректік заттар жүреді.
- Сабақ өсімдіктің қай бөліктерін жалғайды? Тамырды жапырақтармен, гүлдермен және жемістермен.
💡 Сабақты көп қабатты үйге ұқсатуға болады: сыртында қорғаныс қабырға, ішінде су жүретін құбырлар мен тамақ таситын «лифтілер», ортасында қойма.
Тақырыпты талдаймыз
Сабақ не істейді
- Тіректік қызмет. Тәжді ұстап тұрады, жапырақтарды жарыққа көтереді.
- Тасымалдаушы қызмет. Ол арқылы екі ағын жүреді: су мен тұздар жоғары, органикалық заттар төмен.
- Фотосинтездік қызмет. Жас жасыл сабақтардың жасушаларында да хлорофилл бар, олар қант түзеді.
- Қор жинаушы қызмет. Сүректің, тіннің және өзектің тірі жасушаларында қор заттары жиналады.
Діңді кесеміз: қабаттар сырттан ішке қарай
Ағаш бұтағының көлденең кесіндісін алайық, мысалы, терек немесе жөке. Шетінен ортасына қарай жүреміз.
| Қабат | Бұл не | Немен айналысады |
|---|---|---|
| Қабықша | жабын ұлпасы, сабақтың шетіндегі жұқа жарғақ | құрғап кетуден және зақымданудан қорғайды |
| Тоз | қабық түзетін өлі жасушалар; қабықшамен бірге оңай ажыратылады | қорғаныс, суды да, жылуды да нашар өткізеді |
| Жасымықшалар | қабықша мен тоздағы кішкентай саңылаулар | олар арқылы сабақ «тыныс алады» |
| Қабық (алғашқы және екінші) | діңнің сыртқы бөлігі | қорғаныс, заттарды жинақтау |
| Тін | қабықтың ішкі бөлігі: серік жасушалары бар сүзгілі түтікшелер, тін талшықтары, қоры бар жасушалар | органикалық заттарды төмен өткізеді; талшықтар серпімділік пен иілгіштік береді |
| Камбий | бөлінетін жасушалардан тұратын жұқа қабат | жуандап өседі, тін мен сүректің жаңа жасушаларын түзеді |
| Сүрек | түтіктер мен талшықтар (өлі) және қоры бар тірі жасушалар | суды жоғары өткізеді, ағашты ұстап тұрады, қор жинайды |
| Өзек | ортасында: ірі жұқа қабырғалы жасушалар | заттарды жинақтайды; одан өзектік сәулелер тарайды |
📌 Камбий — жуандап өсудің ең маңызды орны. Оның жасушаларының бөлінуі сабақтың барлық ұлпаларының жаңа жасушаларын түзеді.
Бұтақтың қабығын алсаң, сүрек беті дымқыл әрі тайғақ болады. Бұл — камбий: ол жұқа қабырғалы тірі жасушалардан тұрады, ал зақымданған жасушалардың шырыны оны тайғақ етеді.
Жылдық сақиналар: томардағы ағаштың жасы
Камбий жыл сайын сүректің жаңа сақинасын қосады. Көктемде өсу тез, жасушалар ірі әрі ашық түсті. Жазда және күзде өсу баяулайды, жасушалар ұсақ әрі қою түсті. Ашық және қою қабаттың жиынтығы — бір жылдық сақина, яғни өмірдің бір жылы.
🌟 Сақиналарға қарап жасын ғана емес, басқа да нәрсені білуге болады. Кең сақина — жыл жылы әрі ылғалды болған. Тар сақина — құрғақ немесе суық болған. Сондықтан ғалымдар ескі ағаштардың кесінділерінен өткен заманның ауа райын «оқиды». Жазда құрғақшылық болатын Қазақстан далаларындағы ағаштарда сақиналар көбіне тар болады.
Тіршілік ету жағдайлары сақиналарды өзгертеді. Құрғақ жерде өскен ағашта сақиналар біркелкі, ал ортасы центрде. Батпақта өскен ағашта сақиналар ұсақ, діңі жіңішке. Ашық жерде жел соғатын жақта өскен ағаш біркелкі өспейді: сақиналары бір жағынан кеңірек, ал орталығы ығысқан.
⚠️ Жиі кететін қате. Ағаш өзектен «ішінен» жуандайды деп ойлайды. Шындығында камбий, яғни тін мен сүректің арасындағы жұқа қабат өседі, ал сақиналар сырттан қосылады.
👨👩👧 Ата-анаға. Егер сіздерде кесінді немесе томар (мысалы, саяжайда) болса, сақиналарды бірге санаңыздар. Ағаш қай жылдары жақсы өскенін, қай жерде сақиналар кеңірек екенін сұраңыз.
Өзіңді тексер
- Сабақ қандай қызмет атқарады? Тіректік, тасымалдаушы (заттарды тасымалдау), фотосинтездік (жас сабақтарда) және қор жинаушы.
- Сабақтың ішкі құрылысы қандай? Сыртында қабықша, оның астында қабық (тоз және сүзгілі түтікшелері мен тін талшықтары бар тін), одан кейін камбий, содан соң түтіктері мен талшықтары бар сүрек, ал ортасында өзек.
- Сабақтың жуандап өсуі қалай жүреді? Камбий жасушаларының бөлінуі есебінен: ол жыл сайын сүректің жаңа қабатын қосады, жылдық сақина пайда болады.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Тіршілік ету жағдайларына байланысты ағаштарда жылдық шеңберлер (сақиналар) қалай қалыптасады? Сипаттама беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Сақина ағаштың қанша су, жарық және жылу алғанына байланысты. Жағдай жақсы болған сайын сақина кеңірек болады.
Жауап үлгісі.
| Жағдай | Кесіндіде не көрінеді | Неліктен |
|---|---|---|
| Құрғақ жерде | діңі ірі, сақиналары біркелкі әрі көп, орталықтан айнала бірқалыпты орналасқан | өсуі біркелкі |
| Батпақта | діңі ұсақ, сақиналары тар әрі тығыз | топырақ кедей, суық әрі қышқыл, тамырға тыныс алу қиын, өсу баяу |
| Ашық жерде (жел бір жақтан соғады) | сақиналары біркелкі емес: орталығы бір жаққа ығысқан | жел әсерінен ағаш бір жағынан басқаша өседі |
Жауабы: сақиналар тіршілік ету жағдайын көрсетеді: жақсы жағдайда олар кең, нашар жағдайда (батпақ, құрғақшылық) тар; бір жақтан жел соқса, сақиналар біркелкі болмайды.
Жадынама
- Тін органикалық заттарды төмен өткізеді, сүрек суды жоғары өткізеді.
- Тін талшықтары серпімділік береді, сүрек түтіктері — өлі жасушалардан түзілген түтіктер.
- Жасымықшалар сабақтың тыныс алуына керек.
- Сақиналарға қарап ағаштың жасын және оның өскен жағдайын анықтайды.
💡 Өздік талдау. «Мен сабақтың қабаттарын ажыратуды үйрендім. Томардағы сақиналарды санағым келді. Сақиналарға қарап өткен жылдардың ауа райын білуге болатыны мені таңғалдырды».