Білімді жинақтау мен жүйелеуге арналған сұрақтар мен тапсырмалар. Тыныс алу
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 6 бөлім: Тыныс алу. 151–154-беттер.
Нені қайталаймыз
Тыныс алу тарауы аяқталды. Өсімдіктер мен жануарлар не үшін тыныс алатынын, аэробтардың анаэробтардан несімен ерекшеленетінін, тыныс алу мүшелерінің қандай болатынын және өкпені қалай сақтау керектігін білдік. Енді бәрін бір жерге жинайық.
| Ұғым | Қысқаша |
|---|---|
| Тыныс алу | жасушаларда органикалық заттардың тотығуы, энергия бөліну |
| Газ алмасу | организм мен орта арасындағы газ алмасу: O₂ ішке, CO₂ сыртқа |
| Аэробтар мен анаэробтар | оттекпен / оттексіз тіршілік етеді |
| Тыныс алу мүшелері | дене беті, желбезектер, демтүтіктері, өкпе; өсімдіктерде лептесіктер мен жасымықшалар |
| Адамдағы ауа жолы | мұрын қуысы, анқа, көмей, кеңірдек, бронхылар, альвеолалар |
| Алдын алу | гигиена, шынығу, таза ауа, темекіні тастау, екпе |
💡 Қалай жұмыс істейміз: алдымен өзің жауап беруге тырыс, содан кейін жауабын аш. Кестелерді дәптерге сызып, өз қолыңмен толтырған дұрыс.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Тыныс алудың маңыздылығы неде?
Қалай ойлаймыз. Тыныс алу «сыртқы» (ауа) және «ішкі» (жасушалардағы) болады. Маңызы екіншісінде жатыр.
Жауап үлгісі. Организм оттекті қабылдайды, ал жасушаларда оның көмегімен органикалық заттар (глюкоза және басқалар) тотығады. Сонда тіршілікке қажетті энергия бөлінеді, ал көмірқышқыл газы мен су түзіліп, сыртқа шығарылады. Газ алмасусыз тіршілік ету мүмкін емес.
Жауабы: тыныс алу жасушаларды оттекпен қамтамасыз етеді, органикалық заттардың тотығуынан энергия бөледі және көмірқышқыл газын шығарады.
№ 2
Газ алмасу деп нені айтады? Сендердің организмдеріңдегі газ алмасу қалай жүзеге асады?
Қалай ойлаймыз. «Алмасу» сөзіне зер сал: бір нәрсе кіреді, бір нәрсе шығады. Жұтқан ауаның альвеолаларға дейінгі жолын қадағала.
Жауап үлгісі. Газ алмасу — организм мен орта арасындағы газдардың алмасуы. Адамда ол өкпеде жүреді: альвеолаларда оттек қанға өтеді, көмірқышқыл газы қаннан ауаға шығады.
Жауабы: газ алмасу — O₂-нің кіруі және CO₂-нің шығарылуы; адамда өкпе альвеолаларында ауа мен қан арасында жүреді.
№ 3
Өсімдіктердегі газ алмасу қалай жүзеге асады? Суреттегі сілтемелер бойынша өсімдіктердегі тыныс алудың (газ алмасу) қалай жүретінін анықтаңдар.
Қалай ойлаймыз. Суретте өсімдік сызықпен екі жартыға бөлінген, 1 және 2. «Оттек» және «көмірқышқыл газы» көрсеткілерінің жапырақтарға қатысты қай бағытта екеніне қара.
Суретте не бар. 1-жартыда көк көрсеткі «оттек» жапыраққа кіреді, ал қызыл «көмірқышқыл газы» одан шығады. 2-жартыда керісінше: қызыл «көмірқышқыл газы» жапыраққа кіреді, ал көк «оттек» шығады.
Жауап үлгісі. Өсімдік газ алмасуды жапырақтардың және жас сабақтардың лептесіктері, сабақтың жасымықшалары және қабықтағы сызаттар арқылы жүзеге асырады. 1-жартыда өсімдік тыныс алады: O₂ сіңіреді және CO₂ бөледі (тәулік бойы жүреді). 2-жартыда фотосинтез жүріп жатыр: өсімдік CO₂ сіңіріп, O₂ бөледі (тек жарықта).
Жауабы: 1: тыныс алу (O₂ ішке, CO₂ сыртқа); 2: фотосинтез (CO₂ ішке, O₂ сыртқа).
№ 4
Кестедегі оң және сол бағандардың арасындағы сәйкестікті анықтаңдар. Кестені дәптерге сызып, тапсырманы орындаңдар. (Тіршілік өкілдері: өсімдіктер, шұбалшаң, жәндіктер, балықтар, омыртқалы жануарлар және адам. Газ алмасу: а) өкпе арқылы; ә) лептесіктері арқылы; б) денесінің беткі бөлігі арқылы; в) демтүтіктері арқылы; г) жасымықшалары арқылы; ғ) желбезектері арқылы; д) қабығындағы сызаттар арқылы.)
Қалай ойлаймыз. Организм қайда тіршілік ететінін және оның құрылысын ойла. Өсімдіктерде жол бірнешеу.
Шешуі.
| Өкілдері | Газ алмасу |
|---|---|
| Өсімдіктер | ә) лептесіктері арқылы, г) жасымықшалары арқылы, д) қабығындағы сызаттар арқылы |
| Шұбалшаң | б) денесінің беткі бөлігі арқылы |
| Жәндіктер | в) демтүтіктері арқылы |
| Балықтар | ғ) желбезектері арқылы |
| Омыртқалы жануарлар және адам | а) өкпе арқылы |
Жауабы: өсімдіктер: ә, г, д; шұбалшаң: б; жәндіктер: в; балықтар: ғ; омыртқалылар және адам: а.
💡 Қосмекенділерде (бақа) өкпеге қосымша тері де қатысады, ол жұқа әрі дымқыл.
№ 5
Сыртқы және ішкі тыныс алуды салыстырыңдар. Тыныс алудың әрбір түріне сипаттама беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Сыртқы тыныс алу — «кіре берісте» (ауа және қан). Ішкі тыныс алу — «жасушада».
Жауап үлгісі.
| Сыртқы тыныс алу | Ішкі (жасушалық) тыныс алу | |
|---|---|---|
| Қайда жүреді | тыныс алу мүшелерінде (өкпе, желбезек, демтүтік) | барлық мүшелердің жасушаларында |
| Не болады | дем алу және дем шығару, ауа мен қан арасындағы газ алмасу | органикалық заттардың оттекпен тотығуы |
| Нәтижесі | оттек қанға түсті, CO₂ шығарылды | энергия бөлінеді, CO₂ мен су түзіледі |
Жауабы: сыртқы тыныс алу O₂-ні жеткізіп, CO₂-ні шығарады; ішкі тыныс алу O₂-ні жасушаларда энергия алу үшін пайдаланады.
№ 6
Тыныс алу типтерін атаңдар. Сипаттама беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Тип энергия алу үшін оттектің қажет-қажет еместігіне байланысты.
Жауап үлгісі.
- Аэробты тыныс алу оттектің қатысуымен жүреді. Органикалық заттар CO₂ мен суға дейін толық тотығады, энергия көп бөлінеді.
- Анаэробты тыныс алу (ашу) оттексіз жүреді. Заттар толық ыдырамайды, энергия аз бөлінеді.
Жауабы: аэробты (оттекпен, энергия көп) және анаэробты (оттексіз, энергия аз).
№ 7
Анаэробты тыныс алу қандай организмге тиесілі? Мысалдар келтіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Оттегі аз немесе мүлде жоқ жерлерді есіңе түсір: ішекте, лайдың түбінде, ұйытылған қырыққабаты бар жабық банкіде.
Жауап үлгісі. Көптеген бактериялар анаэробты тіршілік етеді: сүтқышқылды (олар сүтті айранға, қымызға айналдырады, қырыққабатты ұйытады), майқышқылды, шіру бактериялары. Сондай-ақ ашу кезіндегі ашытқылар және ішекте мекендейтін паразитті құрттар, мысалы, аскарида.
Жауабы: бактериялар (сүтқышқылды, ашытатын), ашытқылар, ішектегі паразитті құрттар.
№ 8
Өсімдіктер мен жануарлар тыныс алу типі бойынша ерекшелене ме?
Қалай ойлаймыз. Мүшелерді емес, жасушаларда не болатынын салыстыр.
Жауап үлгісі. Жоқ, типі бір: өсімдіктер де, жануарлардың көпшілігі де оттекпен, яғни аэробты тыныс алады. Тек мүшелері ерекшеленеді: жануарларда арнайы мүшелер (желбезек, демтүтік, өкпе) бар, ал өсімдіктерде жоқ, газдар лептесіктер мен жасымықшалар арқылы кіреді.
Жауабы: тыныс алу типі бірдей (аэробты); газ алмасу мүшелері ерекшеленеді.
№ 9
Қандай организмдер аэробтарға жатады? Мысалдар келтіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Аэробтарға сен екеуіміз сияқты бос оттек керек.
Жауабы: аэробтар: өсімдіктердің көпшілігі (сексеуіл, Сиверс алмасы), жануарлардың барлығына жуығы (ақбөкен, сазан, адам), көптеген бактериялар мен саңырауқұлақтар.
№ 10
Өсімдіктердің тыныс алуы омыртқалы жануарлардың тыныс алуынан ерекшелене ме?
Қалай ойлаймыз. Мүшелерін, қозғалысын және тыныс алу қарқынын салыстыр.
Жауап үлгісі. Мәні бір: оттек сіңіріледі, көмірқышқыл газы бөлінеді. Бірақ өсімдіктерде өкпе де, тыныс алу қозғалысы да жоқ, әр мүше лептесіктер, жасымықшалар және қабықтағы сызаттар арқылы тыныс алады. Өсімдіктердің тыныс алу қарқыны омыртқалы жануарлардікінен әлдеқайда төмен.
Жауабы: мәні бойынша бірдей, бірақ өсімдіктерде арнайы мүшелер мен тыныс алу қозғалысы жоқ.
№ 11
Өсімдіктер оттекті тыныс алу кезінде бөле ме, әлде фотосинтез кезінде ме?
Қалай ойлаймыз. Оттек судан «өндірілетін» жерде бөлінеді.
Жауабы: фотосинтез кезінде. Тыныс алғанда өсімдік, керісінше, оттекті сіңіреді.
№ 12
Салқынқанды жануарлар дегеніміз — … .
Қалай ойлаймыз. Олардың дене температурасы қоршаған орта температурасына байланысты.
Жауабы: пойкилотермді (эктотермді) жануарлар: балықтар, қосмекенділер, жорғалаушылар, жәндіктер.
№ 13
Қандай процесте өсімдіктер көмірқышқыл газын пайдаланады?
Жауабы: фотосинтез кезінде: CO₂ мен судан жарықта глюкоза мен оттек түзіледі.
№ 14
Өсімдіктер мен жануарларда тыныс алу белсенділігі бірдей ме? Дәлелдеңдер.
Қалай ойлаймыз. Сексеуілге қанша энергия керек екенін, ал жүгіріп бара жатқан ақбөкенге қанша керек екенін ойла.
Жауап үлгісі. Жоқ. Жануарлар қозғалады, дене температурасын ұстап тұрады (құстар мен сүтқоректілер), олардың зат алмасуы күшті. Өсімдіктер қозғалмайды, олардың тыныс алуы әлдеқайда әлсіз. Ең белсенді тыныс алу жас өсіп жатқан мүшелерде: өскіндерде, бүршіктерде, гүлдерде.
Жауабы: жоқ, жануарларда тыныс алу белсендірек.
№ 15
Құрғақ тұқым белсенді тыныс ала ма, әлде ылғалды тұқым ба? Дәлелдеңдер, не себепті?
Қалай ойлаймыз. Құрғақ тұқым «ұйықтап» жатыр. Оны не оятады?
Жауап үлгісі. Ылғалды (ісінген) тұқым. Су ферменттердің жұмысын іске қосады, ұрық оянып, өсе бастайды, сондықтан оған энергия көп керек. Құрғақ тұқым дерлік тыныс алмайды, сондықтан жылдар бойы сақтала алады.
Жауабы: ылғалды тұқым, өйткені онда зат алмасу жүріп, ұрық өседі.
№ 16
Кестені дәптерге сызып, омыртқасыз жануарлардың тыныс алу тәсілін жазыңдар.
Қалай ойлаймыз. Әр топтың мекенін есіңе түсір: су немесе құрлық, денесі кішкентай немесе үлкен.
Жауап үлгісі.
| Омыртқасыз жануарлар | Тыныс алу тәсілі |
|---|---|
| Ішекқуыстылар | бүкіл дене бетімен (газдар жабын арқылы диффузияланады) |
| Жұмыр құрттар | еркін тіршілік ететіндері дене бетімен; ішектегі паразиттері (мысалы, аскарида) анаэробты тыныс алады |
| Шаянтәрізділер | желбезектер |
| Өрмекшітәрізділер | өкпе қапшықтары мен демтүтіктері |
| Жәндіктер | демтүтіктері |
| Бауыраяқты ұлулар | құрлықтағыларында өкпе (мантия қуысы), судағыларында желбезек |
| Қосжақтаулы ұлулар | желбезектер |
Жауабы: кесте толтырылды (жоғарыны қара).
№ 17
Тапсырма. Кестені дәптерге сызып, оң және сол бағандарды сәйкестендіріңдер. (Омыртқалы жануарлардың өкілдері: тоған бақасы, секіргіш балық, құстар, сүтқоректілер. Тыныс алу жолы: а) өкпе және өкпе қапшықтары; ә) өкпе және тері; б) өкпе; в) желбезектер; г) кеңірдек; ғ) бүкіл денесімен.)
Қалай ойлаймыз. Жануар қайда тіршілік ететінін және оның қосымша мүшелері бар-жоғын ойла.
Жауап үлгісі.
| Өкілі | Тыныс алу жолы |
|---|---|
| Тоған бақасы | ә) өкпе және тері; суда тек терісімен |
| Секіргіш балық | в) желбезектер (және дымқыл тері, ауыз бен желбезек камерасының сілемейлі қабығы): ол құрлықта ұзақ жүре алады |
| Құстар | а) өкпе және өкпе қапшықтары (қос тыныс алу: ауа өкпеден дем алғанда да, дем шығарғанда да өтеді) |
| Сүтқоректілер | б) өкпе (көп альвеолалы) |
Жауабы: тоған бақасы — ә; секіргіш балық — в; құстар — а; сүтқоректілер — б. (г және ғ артық жауаптар.)
№ 18
Тыныс алу дегеніміз не? Омыртқалы жануарлардың тыныс алу мүшелерін салыстырыңдар. (Балықтар, қосмекенділер, жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер.)
Қалай ойлаймыз. Балықтан сүтқоректіге қарай тыныс алу мүшелерінің ішкі беті үлкейеді: бет үлкен болған сайын оттек көп болады.
Жауап үлгісі. Тыныс алу — жасушаларда органикалық заттардың тотығуы мен энергия бөлінуі, сондай-ақ соған әкелетін газ алмасу процесі.
| Топ | Тыныс алу мүшесі | Ерекшелігі |
|---|---|---|
| Балықтар | желбезектер | тамырлары бар жұқа пластинкалар; суда еріген оттекті алады |
| Қосмекенділер | қарапайым өкпе-қапшықтар + тері | қалқалары аз, беті шағын |
| Жорғалаушылар | ұялы өкпе | іші қалқаларға толы, тек өкпені желдету жеткілікті |
| Құстар | өкпе + өкпе қапшықтары | қос тыныс алу, ұшқанда ең тиімді |
| Сүтқоректілер | альвеолалы өкпе | газ алмасудың орасан зор беті |
Жауабы: балықтың желбезегінен сүтқоректінің альвеолалы өкпесіне дейін; газ алмасу беті ұлғая түседі.
№ 19
Кестені дәптерге сызып, адамның тыныс алу жүйесінің құрылысы мен қызметін жазыңдар.
Қалай ойлаймыз. Ауаның жолымен жүр, әр мүшеге «бұл не» және «не істейді» деп жауап бер.
Жауап үлгісі.
| Адамның тыныс алу жүйесінің мүшелері | Құрылысы және қызметі |
|---|---|
| Мұрын қуысы | түктері, сілемейі және тамырлар торы бар қуыс; ауаны тазартады, ылғалдандырады және жылытады |
| Анқа | жұтқыншақтың жоғарғы бөлімі, мұрынмен жалғасқан; ауаны өткізеді |
| Кеңірдек | тербелмелі эпителийі бар жартылай сақиналы шеміршектерден жасалған түтік; ауаны өткізеді, шаңды ұстайды |
| Көмей | шеміршектер, дыбыс сіңірлері; ауаны өткізеді, дауыс түзеді, көмей қақпашығы жұтынғанда кіреберісті жабады |
| Бронхылар | екі тармақталған түтік, ұсақ бронхиолаларға бөлінеді; ауаны өкпеге өткізеді |
| Альвеолалар | қабырғасы жұқа, капиллярлармен шырмалған көпіршіктер; газ алмасу осында жүреді |
Жауабы: кесте толтырылды (жоғарыны қара).
№ 20
Қай мүше тыныс алу және асқорыту жүйелерінің ортақ бөлігі болып табылады?
Қалай ойлаймыз. Ауа мен тамақтың жолы қай жерде қиылысады?
Жауабы: жұтқыншақ (ауыз бөлігі). Сондықтан тамақ ішкенде сөйлеуге болмайды: көмей қақпашығы көмейдің кіреберісін жабуға үлгермей қалуы мүмкін.
№ 21
Тыныс алу мүшелері ауруларының себептерін атаңдар.
Жауап үлгісі. Инфекциялар (вирустар мен бактериялар), суық тию, ластанған және шаңды ауа, темекі шегу, аллергия тудырушылар, иммунитеттің әлсіздігі, нашар желдетілетін бөлмелер.
Жауабы: инфекциялар, суық тию, ауаның ластануы, темекі шегу, аллергия тудырушылар, иммунитеттің әлсіреуі.
№ 22
Тыныс алу мүшелерінің қандай ауруларын білесіңдер?
Жауабы: тұмау және ЖРВИ, баспа, бронхит, пневмония (өкпе қабыну), бронх демікпесі, туберкулез, ринит (тұмау тию, мұрыннан су ағу), коронавирустық инфекция.
№ 23
Тыныс алу мүшелері ауруларының алдын алу шараларын білесіңдер ме? Қандай шараларды өздерің жасайсыңдар?
Жауап үлгісі. Шынығу, спорт және серуен, бөлмені желдету және дымқыл жинау, қол жуу, ауа райына сай киіну, екпе, темекіні тастау, мұрынмен дем алу. Өзің жасайтындарыңды таңда да, бір жаңа әдетті қос.
Жауабы: шынығу, таза ауа, гигиена, екпе, темекіні тастау.
№ 24
Тыныс алу мүшелерінің гигиенасы деп нені түсінесіңдер? Айтып беріңдер.
Жауап үлгісі. Тыныс алу гигиенасы — өкпені қорғайтын ережелер. Ауа жылынып, тазарсын деп мұрынмен дем ал. Бөлмені жиі желдетіп, шаңды дымқыл шүберекпен сүрт. Саябақта серуендеп, өсімдік ек. Темекі шекпе және темекі шегетіндердің қасында отырма. Жөтелгенде және түшкіргенде ауыз бен мұрныңды жап.
Жауабы: таза ауа мен дұрыс тыныс алу ережелері: мұрынмен дем алу, желдету, дымқыл жинау, серуен, темекіні тастау.
Жадынама
Ең бастысы:
- Тыныс алу барлық тірі организмде бар, энергия жасушаларда алынады.
- Тыныс алу мүшелері ортаға және құрылысқа байланысты: суда желбезек, жәндіктерде демтүтік, құрлықтағы омыртқалыларда өкпе.
- Өсімдіктер үнемі тыныс алады, ал оттекті тек фотосинтез кезінде, жарықта бөледі.
- Адамның тыныс алу және асқорыту жүйелерінің ортақ мүшесі — жұтқыншақ.
- Өкпені қорға: таза ауа, шынығу, темекіні мүлде тастау.
💡 Өзіндік талдау. Үлгі: «Енді мен өсімдіктердің де тыныс алатынын білемін. Құстардың екі рет тыныс алуы қызықты болды. Сүңгитін жануарлардың тыныс алуы туралы білгім келді».