§ 32. Өсімдік бөлінділері
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 7 бөлім: Бөліп шығару. 158–161-беттер.
Нені үйренесің
- Өсімдіктер бөліп шығаратын заттарды атауды: газдар, су, тұздар, эфир майлары, шайыр, шірне.
- Өсімдік бұл заттарды қандай құрылымдар (лептесіктер, жасымықшалар, бездер, гидатодтар) арқылы бөлетінін түсіндіруді.
- Фотосинтез бен тыныс алудың бастапқы және соңғы өнімдерін ажыратуды.
- Гуттация, өсімдіктердің «жылауы» және тамыр бөлінділері дегеніміз не екенін түсіндіруді.
Ой қозғау
- Өсімдіктер қандай өнім бөліп шығаруы мүмкін? Оттек пен көмірқышқыл газын, су буын, тұздарды, шайырды, эфир майларын, шірнені, балауызды, сүт шырынын.
- Өсімдіктердің қандай түзінділерінен өнім бөлініп шығады? Жапырақтың лептесіктерінен, сабақтың жасымықшаларынан, арнайы бездер мен түктерден, сондай-ақ тамыр беті арқылы.
💡 Өсімдіктерде арнайы бөліп шығару мүшесі жоқ. Бірақ олар аз емес шығарады: газдардан бастап тәтті шірнеге дейін.
Тақырыпты талдаймыз
Қарама-қарсы екі процесс
Өсімдік бірден екі іс істейді: фотосинтез және тыныс алу. Олар бір-біріне «айна» сияқты.
| Фотосинтез | Тыныс алу | |
|---|---|---|
| Бастапқы заттар | көмірқышқыл газы мен су | глюкоза мен оттек |
| Соңғы өнімдер | глюкоза мен оттек | көмірқышқыл газы мен су (және энергия) |
| Қашан жүреді | жарықта, жасыл бөліктерде | үнемі, барлық мүшелерде |
| Газдар | CO₂ сіңіріледі, O₂ бөлінеді | O₂ сіңіріледі, CO₂ бөлінеді |
📌 Өсімдік күндіз фотосинтез кезінде тыныс алуға жұмсағаннан гөрі көп оттек бөледі. Сондықтан орман, егістік және бақ — «планетаның өкпесі».
Тыныс алу — өсімдіктің барлық мүшесінде үздіксіз жүретін процесс. Оттек жетіспесе, өсімдік тіршілігін жояды (батпақты топырақтағы тамырлар «тұншығады»).
Газдар қайдан шығады: лептесіктер мен жасымықшалар
Өсімдіктерде өкпе де, желбезек те жоқ. Газдар жабын ұлпалардағы арнайы «терезелер» арқылы өтеді:
- Лептесіктер — жапырақ пен жас сабақ қабықшасындағы (эпидермистегі) саңылаулар. Олар арқылы газ алмасу және судың булануы жүреді.
- Жасымықшалар — сабақтың тығынындағы ірірек тесіктер. Қайың діңінде олар қара сызықшалар болып көрінеді.
🌟 Қайыңның ақ қабығындағы қара көлденең штрихтар — дәл осы жасымықшалар. Ағаш солар арқылы «тыныс алады».
Өсімдіктер газдан басқаны да шығарады
Өсімдіктер тағы мыналарды шығарады немесе бөледі:
| Зат | Қайда және не үшін |
|---|---|
| Тұздар | сор топырақта өсетін жыңғыл мен кермек артық тұзды жапырақтағы бездер арқылы шығарады: жапырақта кристалдар қалады |
| Шайыр | жарақаттанғанда бөлінеді, жараны «жабыстырады», шіруден қорғайды (әсіресе қылқанжапырақтыларда) |
| Сүт шырыны | зақымданғанда білінеді (сүттіген, бақбақ) |
| Эфир майлары | иіс береді: тозаңдандырушыларды қызықтырады немесе жауларын үркітеді |
| Балауыз | жапырақтың бетін жауып, артық буланудан қорғайды |
| Шірне | гүлдің тәтті сұйығы: тозаңдандырушы жәндіктерді қызықтырады |
| Илік заттар, пигменттер, былжырлар | қорғаныс, түс |
🌟 Янтарь — көне қылқанжапырақты ағаштардың қатып қалған шайыры. Кейде оның ішінде тұтас жәндіктер «консервіленіп» қалады.
Заттарды бөліп шығару тәсілі мен орны әртүрлі: мүшелердің бетіне (балауыз), арнайы жасушалардың ішіне (бездер, бездеуіш түктер, қапшықтар, түтіктер) немесе жасушааралық жолдар мен қуыстарға.
Су: гуттация және «жылау»
Өсімдік артық суды сұйық күйінде да шығара алады. Бұл лептесіктер арқылы буландырудан басқа нәрсе.
- Гуттация — жапырақ шеттеріндегі арнайы су лептесіктері (гидатодтар) арқылы су тамшыларының бөлінуі. Таңертең ерте, ауа ылғалды болғанда, құлпынай мен алхемилла жапырағының тістерінде тамшылар тізіліп тұрады. Бұл — шық емес!
- Өсімдіктердің «жылауы» — зақымданғанда сулы шырынның ағуы: бұтақты кессең немесе діңді бұрғылап тессең. Көктемде қайың шырынының тілік жерден ағуы дәл осыдан.
⚠️ Жиі кететін қате. Гуттацияны буланумен шатастырады. Буланғанда су бу күйінде кетеді, ал гуттацияда сұйық тамшылар бөлінеді.
Тамырлар да бөледі
Тамырлар сыртқы ортаға органикалық және минералды заттарды бөледі. Бұл тамыр бөлінділері топырақты жақсартады және тамырдың жанында тіршілік ететін пайдалы микроорганизмдерді «қоректендіреді».
👨👩👧 Ата-анаға. Көктемде бақша аралап шығыңыз. Балаға қайыңдағы жасымықшаларды, қарағай немесе шыршадағы шайырды көрсетіп, ағаштың «көз жасы» оның өзіне не пайда әкелетінін талқылаңыз.
📕 Оқулықта фотосинтез үшін өсімдіктер «күн спектрінің қызыл түсін пайдаланады» делінген. Бұл толық емес: ең маңыздысы — қызыл және көк жарық, ал жасыл түс шағылады, сондықтан жапырақтар жасыл.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Өсімдіктер не бөліп шығарады? Мысал келтіріңдер. Оттек пен көмірқышқыл газын, су буын, суды тамшы түрінде (гуттация), тұздарды (жыңғыл, кермек), шайырды (қарағай), сүт шырынын, эфир майларын (арша), балауызды, шірнені (алма, жөке).
- Жапырақтардан судың бөлінуі — … Гуттация: су лептесіктері (гидатодтар) арқылы су тамшыларының бөлінуі.
- 145-суретте көрсетілген жәндіктер шірне жинағаннан басқа тағы да қандай қызмет атқаруы мүмкін? Ара шірне жинаған кезде гүлді тозаңдандырады: тозаң оның денесіне жабысып, басқа гүлдерге апарылады.
- Тамыр бөліндісі дегеніміз не? Тамырлармен сыртқы ортаға шығарылатын органикалық және минералды заттар: олар топырақты жақсартады және пайдалы микроорганизмдерді қолдайды.
- «Өсімдіктердің жылауы» дегенді қалай түсінесіңдер? Өсімдік зақымданғанда (бұтағы кесілгенде немесе діңі бұрғыланғанда) сулы шырынның ағуы.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
А суреттегі құбылысты қалай сипаттауға болады?
Қалай ойлаймыз. А суретте: тісті жапырақтың шеті, бойында моншақтай мөлдір су тамшылары тізіліп тұр. Бұл — сұйықтың тамшылары, шық емес: олар тістердің ұшында тізбектеліп тұр.
Жауап үлгісі. Бұл — гуттация: жапырақтардан су тамшыларының бөлінуі. Ауа ылғалды (түнде немесе таңертең ерте) және тамырлар суды беріп тұрғанда, су тістердің ұшындағы арнайы су лептесіктері (гидатодтар) арқылы шығады.
Жауабы: гуттация: артық судың жапырақтар арқылы тамшы-сұйық күйінде гидатодтар арқылы бөлінуі.
№ 2
Ә суретте арша және эвкалиптке эфир майы не үшін керек?
Қалай ойлаймыз. Ә суретте: қылқанды арша бұтағы және оның көгілдір-ақшыл жидек тәрізді жемістері. Эфир майларының иісі бар, ал иіс жануарлармен «сөйлеседі».
Жауап үлгісі. Эфир майлары өсімдікке күшті иіс береді. Ол зиянкес жәндіктер мен шөпқоректі жануарларды үркітеді, бактериялар мен зеңдерден қорғайды, ал басқа өсімдіктерде тозаңдандырушыларды қызықтырады. Майлар ыстықта жапырақты азырақ салқындатады және судың жоғалуын азайтады. Сондықтан арша мен эвкалипт өткір иіс шығарады әрі сирек ауырады.
Жауабы: эфир майлары өсімдікті қорғайды (иіс зиянкестерді үркітеді, микробтарды өлтіреді) және ыстыққа төзуге көмектеседі.
№ 3
Кестені дәптерге сызып толтырыңдар. «Өсімдік бөлінділері».
Қалай ойлаймыз. Әр жолда: не бөлінеді және бұл өсімдікке не үшін керек.
Жауап үлгісі.
| Өсімдіктердегі бөлінділер | Не үшін қажет? |
|---|---|
| Гүл бөлінділері | шірне (тәтті сұйық) және гүлдің иісі тозаңдандырушы жәндіктерді қызықтырады |
| Тамыр бөлінділері | органикалық және минералды заттар тамырдан шығады, топырақты жақсартады, пайдалы микроорганизмдерді қолдайды |
| Өсімдік лептесігі | газдар (O₂, CO₂) мен су буы бөлінеді; тыныс алуды, фотосинтезді және булануды қамтамасыз етеді, жапырақты салқындатады |
| Қылқанжапырақты ағаштың бөлінділері | шайыр мен эфир майлары: жараны бітейді, шіруден және зиянкестерден қорғайды |
| Ағаштардың жылауы | жарақаттанғанда немесе көктемде сулы шырынның ағуы: өсімдік шырын жоғалтады, кейін жара бітеді |
Жауабы: кесте толтырылды (жоғарыда қара).
Білімпаздар үшін
Өсімдіктерде әртүрлі заттардың түзілуі туралы айтыңдар. Олардың әрқайсысын сипаттаңдар.
Жоспар.
- Шірне: гүлдің шірнелік бездерінде түзіледі, тәтті, тозаңдандырушыларды қызықтырады.
- Шайыр: қылқанжапырақтылардың шайыр жолдарында түзіледі, жарақаттанғанда ағады, жараны бітейді.
- Эфир майлары: бездер мен түктерде жиналады, иіс береді (жалбыз, жебір, арша).
- Балауыз: жапырақ пен жемістегі қабыршақ, буланудың азайтады.
- Сүт шырыны: зақымданғанда білінеді (бақбақ, сүттіген).
- Илік заттар мен пигменттер: зиянкестерден қорғайды, гүл мен жемістерді бояйды.
- Тұздар: жыңғыл мен кермекте жапырақтағы бездер арқылы шығарылады.
Жадынама
- Өсімдіктерде бөліп шығару мүшелері жоқ, бірақ олар газдарды, суды, тұздарды, шайырды, шірнені, майларды бөледі.
- Газдар лептесіктер мен жасымықшалар арқылы өтеді.
- Гуттация — жапырақтағы су тамшылары, «жылау» — жарадан шырынның ағуы.
💡 Өзіндік талдау. Үлгі: «Енді мен қайыңда жасымықшалар бар екенін білемін. Жыңғылдың тұз бөлетіні қызық болды. Нағыз жапырақтағы гуттацияны көргім келеді».