§ 47. Жұмысқа қабілеттілік. Күн тәртібі

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 9 бөлім: Координация және реттелу. 213–217-беттер.

Нені үйренесің

• Физикалық және психикалық денсаулықтың не екенін және олардың қалай байланысты екенін түсіндіруді.
• Аурулардан сауықтыру мен шынықтырудың не екенін атауды, мысал келтіруді.
• Психикалық денсаулықты сақтаудың принциптерін сипаттауды: еңбек пен демалысты кезектестіру, күн тәртібі, ұйқы, тамақтану.
• Өзіне ақылға сыйымды күн тәртібін құрастыруды және күйзеліс белгілерін байқауды.

Ой қозғау

• Жұмысқа қабілеттілікті жоғары деңгейде қалай сақтауға болады? Жұмыс пен демалысты кезектестіру, ұйқыңды қандыру, қозғалу, дұрыс тамақтану және жақсы жарықта жұмыс істеу.
• Күн тәртібін сақтайсыңдар ма? Бұл — өзің үшін сұрақ. Адал жауап кейін өз тәртібіңді құруға көмектеседі (1-жаттығу).
• Әртүрлі жағдайларға байланысты жиі ренжисіңдер ме? Сәтсіздік әркімде болады. Маңыздысы — эмоцияны ішіңе жасырмай, оны бастан өткізе білу: сөйлесу, қозғалу, демалу.

💡 Жұмысқа қабілеттілік — қатты шаршамай қанша және қаншалықты жақсы жұмыс істей (оқи) алатының. Ол тұрақты емес: күн мен апта бойы өсіп, төмендеп тұрады.

Тақырыпты талдаймыз

Денсаулық: бір бүтіннің екі жартысы

Денсаулық — тек «ауырмау» емес. Физикалық денсаулық бар: мықты бұлшықеттер, сау жүрек пен өкпе, жақсы төзімділік. Және психикалық денсаулық бар: жан тыныштығы, тыныштық, эмоцияларды басқара білу және өз қабілетіңді ашуға деген ұмтылыс.

📌 Физикалық денсаулық психикалық денсаулыққа әлі кепілдік бермейді. Батырдай мықты болып, бірақ үнемі уайымдап, өзіңе сенбеуге болады.

Аурулардан сауықтыру: емдегеннен гөрі ауырмау жақсы

Аурулардың алдын алу (сауықтыру) — аурудың басталуына дейін оны болдырмайтын бәрі. Ең жақсы жұмыс істейтін екі нәрсе: дене жаттығулары және шынықтыру (организмді салқынға, ыстыққа, ауа райының ауытқуына біртіндеп үйрету).

Шынықтыру организмнің қорғаныс реакцияларын жаттықтырады, жаттықтырушы спортшыны жаттықтыратындай. Сондықтан дене шынықтыру мен спорт ауруларды болдырмайды ғана емес, емделуге де көмектеседі. Медеуге серуендеу, қыста таудағы серуен, шаңғы, велосипед — дәл осы сауықтыру.

⚠️ Жиі кететін қате. Шынықтыру — «бірден мұз тесігіне түсу» емес. Біртіндеп және жүйелі болу керек: алдымен салқындау душ, содан соң суығырақ, және міндетті түрде тоңып қалмай. Бастамас бұрын дәрігермен ақылдас.

Дене мен көңіл күй бір-біріне қалай әсер етеді

Психика мен дене арасындағы байланыс екі жақты. Егер денеңе қамқор болмасаң, енжарлық, өзіңнен риза болмау және тез шаршау пайда болады. Керісінше де дұрыс: үнемі кернеу мен шамадан тыс жүктемелер денсаулыққа соққы береді.

🌟 Бүкіләлемдік денсаулық сақтау ұйымының мәліметі бойынша, әлемде 450 миллионнан астам адам психикалық бұзылушылықтан зардап шегеді. Сондықтан психикалық денсаулық — тұмау немесе сынық сияқты маңызды тақырып.

📕 Оқулықта үнемі болатын толқулар асқазанның ойық жарасын тудыруға жағдай жасайды делінген. Дұрысы: ойық жараның басты себебі — Helicobacter pylori (хеликобактер) бактериясы, ал күйзеліс ауруды тек күшейтіп, емделуге кедергі келтіруі мүмкін.

Күйзеліс және онымен қалай достасу керек

Күйзеліс (стресс) — организмнің күшті кернеуге реакциясы: бақылау жұмысының алдында жүрек жиірек соғады, алақан терлейді. Қысқа күйзеліс тіпті пайдалы, ол жұмылдырады. Ол апталар бойы созылғанда зиянды болады.

Не көмектеседі: қозғалыс, серуен, жақын адаммен сөйлесу, жеткілікті ұйқы, сүйікті ісіңе ауысу, тыныс алу жаттығулары (баяу дем алу және ұзағырақ дем шығару).

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Егер бала ашушаң болып, нашар ұйықтаса немесе сүйікті ісіне қызығушылығын жоғалтса, «есей» деген сөзбен қағып тастамаңыз. Оны не мазалайтынын байсалды сұраңыз. Мәселе созылса, мектеп психологына немесе дәрігерге жүгініңіз.

Күн тәртібі: миға арналған кесте

Ми ырғақты жақсы көреді. Ұйқы, тамақ, оқу және демалыс бір уақытта жүргенде, организм алдын ала «бапталады»: таңертең оянуы жеңіл, керек сағатта тәбет келеді, кешке ұйқы келеді. Бұл биологиялық сағат пен шартты рефлекстер арқылы жұмыс істейді.

Жақсы күн тәртібінің принциптері:

1. Ақыл-ой және дене еңбегін, оқу мен демалысты кезектестір.
2. Жұмыс орны ыңғайлы және жақсы жарықтандырылған болсын.
3. Тек экран алдында демалма: қозғал, серуендеп, аулада футбол ойна.
4. Бір уақытта жатып, бір уақытта тұр, оқушыға шамамен 8–10 сағат ұйқы керек.
5. Тамақты тұрақты ішіп, таңғы асты ұмытпа.

🌟 Үзілісі бар қысқа жұмыс кезеңі (шамамен 40 минут) аялдамасыз үш сағаттық марафоннан жақсы: ұзақ жұмыстан кейін зейін төмендейді, сен тек оқығансып отырасың.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• “Адам денсаулығы” деген ұғым нені білдіреді? Бұл — жақсы физикалық жағдай (жүректің, өкпенің, бұлшықеттердің жұмысы) мен жан тыныштығы және өмір сүру, оқу, қарым-қатынас жасау қабілеті.
• Адам өз денсаулығына және айналасындағы адамдардың денсаулығына қалай қарау керек? Ұқыпты және саналы: өзіне қамқор болу, басқаларға зиян келтірмеу (қасында шылым шекпеу, жұқтырмау) және оларға көмектесу.
• “Аурулардан сауықтыру” ұғымын қалай түсінесіңдер? Бұл — аурулардың алдын алу: дене шынықтыру, шынықтыру, күн тәртібі, гигиена, зиянды әдеттерден бас тарту.
• Адамның физикалық және психикалық денсаулығының өзара байланысы қалай жүзеге асады? Нашар көңіл күй енжарлық пен өзіне риза болмауды тудырады, ал жүйке кернеуі мен шамадан тыс жүктеме мүшелердің (жүрек, асқазан) жұмысын нашарлатады.
• Адам өзінің психикалық денсаулығын қалай қалыпты ұстауына болады? Еңбек пен демалысты кезектестіру, ыңғайлы жұмыс орнын ұйымдастыру, күн тәртібін сақтау, ұйқыны қандыру, дұрыс тамақтану, демалысты тек экран алдында өткізбеу.
• Өз организмінді шынықтыру не үшін қажет? Қорғаныс-бейімділік реакцияларын жаттықтыру, аз ауыру, жұмысқа қабілеттілікті арттыру үшін.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Бір күндеріңді немен айналысатындарыңа байланысты сағат бойынша сипаттап беріңдер. Компьютер алдында қанша уақыт болатындарыңды дәл анықтаңдар. Қай уақытта ұйқыға жатасыңдар?

Қалай ойлаймыз. Тапсырма жеке, «кітаптағыдай» жауап жоқ. Күніңді блоктарға бөліп жаз, экранда өткізген уақытты санап, нормамен салыстыр: ұйқы 8–10 сағат, экрандағы көңіл көтеру 1–2 сағаттан артық емес.

Жауап үлгісі.

Жауабы: компьютер алдында күніне шамамен 1 сағат; 8–9 сағат ұйықтау үшін шамамен 22:00-де жатқан жөн. Егер экранда 2–3 сағаттан көп отырсаң, оны серуен пайдасына азайт.

№ 2

15 мин-қа арналған “Психикалық көңіл күй” презентациясын дайындаңдар.

Қалай ойлаймыз. Презентация сұрақтарға жауап беруі керек: бұл не, неге байланысты, қалай сақтау керек. 15 минутқа 5–7 слайд, әрқайсысында 3–4 қысқа тармақ және бір сурет жеткілікті.

Жауап үлгісі (жоспар).

1. Титул слайды: «Психикалық көңіл күй».
2. Психикалық денсаулық деген не: жақсы көңіл күй, күйзеліспен күресе білу, қабілеттерін ашу.
3. Физикалық денсаулықпен байланысы: енжарлық, шаршау, ойық жара және басқа мысалдар.
4. Оған не әсер етеді: мінез-құлық, өзіне деген қарым-қатынас, отбасы, әлеуметтік-экономикалық және экологиялық жағдайлар.
5. Күйзеліс: бұл не, қалай білінеді, қалай күресу керек.
6. Қалай сақтау керек: күн тәртібі, ұйқы, тамақтану, спорт, қарым-қатынас, тек экран алдында демалмау.
7. Деректер: 10 қазан — Бүкіләлемдік психикалық денсаулық күні; психикалық бұзылушылықтан зардап шегетін 450 млн-нан астам адам (БДСҰ деректері). Қорытынды және «Қайда көмекке жүгінуге болады» кеңесі.

Жауабы: жоғарыдағы жоспар бойынша суреттері мен қысқа мәтіндері бар дайын презентация.

№ 3

Суреттердің қайсысында психикалық, қайсысында физикалық денсаулық көрсетілгенін анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Физикалық денсаулық — қозғалыс, күш, төзімділік. Психикалық — қуаныш, тыныштық, достық, жақсы қарым-қатынас. Кейбір суреттер екеуін де көрсетеді.

Шешуі.

• 1-сурет (әке баласын иығына отырғызған, екеуі де күліп тұр): психикалық денсаулық, отбасындағы қуаныш пен жақындық; ішінара физикалық та.
• 2-сурет (қыз шалғында тыныш кітап оқып жатыр): психикалық денсаулық, тыныштық және ісіне қызығушылық.
• 3-сурет (отбасы құшақтасып, күліп тұр): психикалық денсаулық, жылы қарым-қатынас және қолдау.
• 4-сурет (екі адам кеңседе қол алысып тұр): психикалық денсаулық, қарым-қатынас жасай және ынтымақтаса білу.
• 5-сурет (дулығалы велосипедші): физикалық денсаулық, қозғалыс және жаттығу.
• 6-сурет (балалар қуана қолдарын көтерген): психикалық денсаулық, достық және жақсы көңіл күй (және дене белсенділігі).

Жауабы: физикалық: 5; психикалық: 1, 2, 3, 4, 6.

№ 4

Суретте бейнеленген қыздың психикалық жағдайын сипаттап беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Қыздың қалпы мен жүзіне, содан кейін оның айналасындағыға қара.

Жауап үлгісі. Қыз көзін қысып, құлағын қолымен жауып алған, ал қасында ата-анасы ұрысып, айқайлап тұр. Бұл — күшті күйзеліс: қорқыныш, мазасыздық, дәрменсіздік, жасырынуға тырысу. Егер мұндай жағдай жиі қайталанса, ұйқы, оқу және жалпы көңіл күй зардап шегеді. Оған қолдау қажет: жақын адамның бірімен байсалды әңгіме, мектеп психологы.

Жауабы: мазасыздық пен күйзеліс жағдайы, отбасындағы ұрыстан туған қорқыныш сезімі.

Жадынама

• Физикалық және психикалық денсаулық бір-бірімен байланысты.
• Аурулардың ең жақсы алдын алуы: дене шынықтыру және шынықтыру.
• Психикалық денсаулық үшін еңбек пен демалысты кезектестіреді, тәртіпті сақтайды, 8–10 сағат ұйықтайды және дұрыс тамақтанады.
• Демалыс тек экран алдында өтпеуі керек.

💡 Өзіндік талдау. Өзіңе арнап аяқта: «Бүгін мен күн тәртібі — миға арналған кесте екенін білдім. Мен өзімнің қашан шаршайтынымды байқауды меңгердім. Әлемде 450 миллион адамның психикалық денсаулығында мәселе бар екені мені таңғалдырды».

Шағын тест