§ 61. Бактериялардың формаларының әртүрлілігі
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 12 бөлім: Микробиология және биотехнология. 267–270-беттер.
Нені үйренесің
- Бактериялардың төрт негізгі пішінін атап, мысалдар келтіруді.
- Спора, талшық, сапрофит және паразит дегеннің не екенін түсіндіруді.
- Пайдалы және ауру тудыратын бактерияларды ажыратуды.
- Бактериалды аурулармен күрес шараларын атауды.
Ой қозғау
- Бізді қоршап тұрған көзге көрінбейтін достарымыз бен дұшпандарымыздың әлемі қалай аталады? Микроағзалар әлемі, ең алдымен, бактериялар. Оларды микробиология зерттейді.
- Оның ішінде достарымыз қайсылары? Сүтқышқылды бактериялар (айран, қымыз, йогурт), түйнек бактериялары, қалдықтардан жерді тазартатын шіріту бактериялары және ішектің пайдалы бактериялары.
- Қандай бактериялар адамда, жануарларда, өсімдіктерде ауру туғызады? Ауру тудыратын (патогенді): туберкулез, тырысқақ, оба, дифтерия, сібір жарасы, бруцеллез қоздырғыштары, ал өсімдіктерде бактериялық күйік пен шіру.
🌟 «Бактерия» сөзі грекше «бактерион» («таяқша») сөзінен шыққан. Адамдар оларды микроскоп ойлап табылғаннан кейін ғана көре алды.
Тақырыпты талдаймыз
Көзге көрінбейтін әлем
Микробиология — жай көзге көрінбейтін ұсақ тірі ағзалардың құрылысы мен қасиеттерін зерттейтін ғылым. Бактериялар солардың бірі. Олар өте ұсақ, сондықтан оларды ауа, су, жануарлар мен өсімдіктер тасиды. Бактериялар әсіресе топырақта көп.
Бактерия бір жасушадан тұрады. Ол прокариоттық: оның қабықшасы бар ядросы жоқ, оның орнында нуклеоид болады.
Төрт пішін
| Пішіні | Атауы | Мысалдар |
|---|---|---|
| таяқша | бациллалар | пішен таяқшасы, Кох бацилласы (туберкулез), сібір жарасының қоздырғышы, сіреспе таяқшасы |
| шар | коккалар | стафилококтар, стрептококтар, пневмококтар, менингококтар |
| үтір | вибриондар | холералық вибрион |
| спираль | спириллалар | топырақта, суда, асқорыту жолында және ауыз қуысында тіршілік етеді, споралар мен капсулалар түзбейді |
💡 Ретімен есте сақта: таяқша, шар, үтір, спираль. «Бактерия» деген атаудың өзі «таяқша» дегенді білдіреді.
Бактериялар қалай қоректенеді және қозғалады
Қоректену тәсіліне қарай бактериялар сапрофиттер және паразиттер болып бөлінеді. Сапрофиттер өлі органикалық заттармен қоректенеді, солардың арқасында өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтары ыдырайды. Паразиттер тірі ағзалармен қоректеніп, ауру туғызады.
Көптеген бактериялар бір немесе бірнеше талшықтың көмегімен жүзеді.
Спора: «ұйқыдағы» бактерия
Қолайсыз жағдайда жасушаның ішіндегісі сығымдалып, домалақтанады да, тығыз қабықшамен жабылады. Мұны спора дейді. Споралар құрғақшылыққа, ыстыққа және аязға шыдайды да, ұзақ уақыт тірі қалады. Жағдай жақсарғанда спора өсіп, бактерияға айналады.
⚠️ Жиі кететін қате. Бактерия споралары көбею үшін емес, қиын сәтті күту үшін керек. Бір жасушадан бір спора, одан бір бактерия шығады: саны артпайды. Бактериялар бөліну арқылы көбейеді.
Ауру тудыратын бактериялар
Ауру тудыратын (патогенді) бактериялар өз тіршілігінің өнімдерімен ағзаны улайды. Олар сүзек, тырысқақ, туберкулез, сібір жарасы, дифтерия, оба, бруцеллез, сіреспе және көкжөтел ауруларын тудырады. Індеттің көзі — ауру адам немесе тасымалдаушы, ол өзін ауру сезінбеуі де мүмкін.
🌟 Қазақстанда бруцеллез үй малымен байланысты, сондықтан сүтті қайнату немесе пастерлеу керек, ал ірімшік пен етті тексерілетін жерден алған жөн.
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз, қалай ауырмауға болады: қолды сабынмен жуу, қайнаған су ішу, көкөністі жуу, тексерілмеген тағамды жемеу. Антибиотикті тек дәрігер тағайындайтынын және олар бактерияға әсер ететінін, ал вирусқа әсер етпейтінін түсіндіріңіз.
Өзіңді тексер
- Бактерия тіршілігінде споранның маңызы қандай? Қолайсыз жағдайды (кеуіп қалу, ыстық, суық) өткізуге және жағдай жақсарғанда қайта өсуге көмектеседі.
- Пішініне байланысты бактерияларды қанша топқа бөлуге болады? Төртке: бациллалар (таяқшалар), коккалар (шарлар), вибриондар (иілгендер), спириллалар (спиральдар).
- Қандай бактерияларды сапрофиттер және паразиттер деп атайды? Сапрофиттер өлі органикалық заттармен, паразиттер тірі ағзалармен қоректеніп, ауру туғызады.
- Бактериялар тудыратын қандай ауруларды білесіңдер? Туберкулез, тырысқақ, оба, дифтерия, сібір жарасы, сүзек, көкжөтел, сіреспе, бруцеллез.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Бактериялар туралы дұрыс тұжырымды таңдаңдар (а–з).
Қалай ойлаймыз. Әрқайсысын мәтін бойынша тексер: пішіні, қоректенуі, споралары, мекені.
Шешуі.
- а) жоқ: бактериялардың көбі зиянсыз немесе пайдалы.
- ә) жоқ: бактериялар біржасушалы.
- б) иә: қабықшасы бар ядро жоқ, бұлар — прокариоттар.
- в) жоқ: төрт топ.
- г) иә: бактерия әсіресе топырақта көп, ал құнарлы қаратопырақта ең көп.
- ғ) жоқ: споралар қолайсыз жағдайды өткізуге көмектеседі, көбею үшін емес.
- д) жоқ: бактерия жасушасында қабықшасы бар ядро болмайды, оның орнында нуклеоид бар.
- е) жалпы жоқ: тікелей сәулелер (ультракүлгін) көп бактерияға зиянды, бірақ цианобактерияларға фотосинтез үшін жарық керек. Бұл тұжырымды дұрыс деп санауға болмайды.
- ж) жоқ: фотосинтездейтін цианобактериялар да бар, ал гетеротрофты қоректену тек бір бөлігіне тән.
- з) иә: шіріту бактериялары қалдықтарды ыдыратады.
Жауабы: б, г, з.
№ 2
Қосымша ақпарат құралдарын пайдалана отырып, ұғымдарды түсіндіріңдер: а) коккалар; ә) аэробтар; б) анаэробтар.
Қалай ойлаймыз. Қысқаша анықтама мен мысал бер.
Жауап үлгісі.
- а) Коккалар — шар тәрізді бактериялар (стафилококтар, стрептококтар).
- ә) Аэробтар — өмір сүруі үшін оттегі қажет ағзалар.
- б) Анаэробтар — оттегісіз өмір сүретін ағзалар (мысалы, сүтқышқылды бактериялар, сіреспе қоздырғышы).
Жауабы: анықтамалар жоғарыда.
№ 3
«Бактериялардың табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы» тақырыбындағы кестені дәптерге сызып аяқтаңдар (бірінші жол дайын: шіріту бактериялары).
Қалай ойлаймыз. Айран, топырақ, ауа және аурулар туралы ойла.
Жауап үлгісі.
| № | Бактерия топтары | Олардың маңызы |
|---|---|---|
| 1 | Шіріту бактериялары | өсімдіктер мен жануарлар қалдықтарын ыдыратып, қарашірік түзеді |
| 2 | Сүтқышқылды | айран, қымыз, йогурт, ірімшік, ашытылған қырыққабат жасайды; бүлінуден қорғайды |
| 3 | Түйнек (азот байланыстырушы) | бұршақтұқымдастардың тамырына қонып, ауадағы азотты байланыстырады, топырақты байытады |
| 4 | Цианобактериялар | фотосинтез, оттегін бөледі, су айдындарындағы алғашқы органика өндірушілері |
| 5 | Ауру тудыратын | адамдардың, жануарлардың, өсімдіктердің ауруларын тудырады, азық-түлікті бүлдіреді |
Жауабы: кесте жоғарыда (басқа топтар да болады: сірке қышқылды, ішектегі симбионттар).
№ 4
Ауру тудыратын бактериялармен күресу шаралары туралы мәлімдеме дайындаңдар.
Қалай ойлаймыз. 5–7 тармақтан жоспар құр да, әрқайсысына дерек тап.
Жоспар.
- Жеке гигиена: тамақ алдында және көшеден кейін қолды сабынмен жуу.
- Таза су мен тамақ: суды және сүтті қайнату, көкөніс пен жемісті жуу, етті жеткілікті термиялық өңдеу.
- Пастерлеу және зарарсыздандыру: қыздыру бактерияларды өлтіреді (споралар қайнатуға шыдайды, сондықтан зарарсыздандыру қажет).
- Вакцинация: дифтерияға, сіреспеге, көкжөтелге, туберкулезге қарсы екпелер.
- Карантин және науқастарды оқшаулау, үй-жайды дезинфекциялау.
- Антибиотиктермен тек дәрігердің тағайындауымен емделу.
- Тасымалдаушылармен күрес: кеміргіштермен, бүргелермен, шыбындармен.
Жауабы: жоспар жоғарыда; негізгі идея: гигиена, термиялық өңдеу, екпелер, оқшаулау және емдеу.
Жадынама
- Төрт пішін: таяқшалар, шарлар, үтірлер, спиральдар.
- Бактерия жасушасы прокариоттық, ядросыз, нуклеоид бар.
- Споралар тірі қалу үшін керек, көбею үшін емес.
- Көптеген бактериялар пайдалы: сүтқышқылды, түйнек, шіріту.
- Ауру тудыратын бактерияларды гигиена, екпелер және емдеу жеңеді.
💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Қызықты болды…», «Бүгін мен білдім…», «Таңғаларлық…». Мысалы: «Таңғаларлығы — споралар қайнатуға да шыдайды».