§ 64. Вирустар. Вирустардың құрылыс ерекшеліктері

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 12 бөлім: Микробиология және биотехнология. 279–283-беттер.

Нені үйренесің

• Вирустың жасушалық организмдерден айырмашылығын және оны неге жасушасыз тіршілік формасына жатқызатынын түсіндіруді.
• Вирустық бөлшектің құрылысын сипаттауды: нуклеин қышқылы және нәруыздық қабықша.
• Вирустың жасушада қалай көбейетінін және неге жасушаішілік паразит екенін айтуды.
• Вирустық аурулардың атын атап, оларды бактериялық аурулардан ажыратуды.

Ой қозғау

• Вирустар туралы не білесіңдер? Олар өте кішкентай, ауру тудырады: тұмау, суық тию (ЖРВИ), қызылша, желшешек, коронавирустық инфекция. Оларды әдеттегі мектеп микроскопымен де көру мүмкін емес.
• Вирустың қандай да бір түрін жұқтырып ауырып көрдіңдер ме? Көбіне бұл — суық тию мен тұмау, көпшілігі желшешекпен де ауырған. Әркімнің жауабы өзінше, бастысы — дерлік барлығы ЖРВИ-мен кемінде бір рет ауырған.
• Отбасыларыңда вирусты жұқтырып алмау үшін қандай шаралар қолданады? Қолды жуу, екпе алу, желдету, індет кезінде маска тағу, науқастардан аулақ болу, лас қолмен бетке тимеу. Дәл өздерің қайсысын орындайтыныңды еске түсір.

💡 «Вирус» сөзі латын тілінен аударғанда «жануар уы» деген мағына береді. Бұрын құрамы қандай екенін білмей-ақ, кез келген жұқпаны осылай атаған.

Тақырыпты талдаймыз

Жұмбақ: тірі де емес, өлі де емес

Біртүрлі нысанды елестет. Ол кристалданады, оны ерітіп, қайта тұндыруға болады, жүз жыл бойы ешқандай өзгерістісіз сақталады. Дәл затқа ұқсайды. Бірақ ол жасушаға түссе болды, тірі тіршілік иесіндей көбейе бастайды.

Вирус осындай нысан болып шықты. Ғалымдар вирусты жасушасыз тіршілік формасы деп атады: оларда жасуша да, цитоплазма да, өз зат алмасуы да жоқ.

🌟 Вирустарды 1892 жылы орыс ғалымы Дмитрий Иосифович Ивановский ашты. Ол ауру темекі жапырақтарын зерттеп, шырынды бактерияларды да ұстап қалатын сүзгіден өткізді, ал шырын бәрібір дені сау өсімдіктерді жұқтырды. Демек, қоздырғыш бактериядан да кіші!

Вирустар соншалықты ұсақ, оларды тек электронды микроскоппен ғана көруге болады. Олар өсімдік те емес, жануар да емес.

Вирус неден тұрады

Вирустың құрылысы өте қарапайым. Бұл — «екі бөліктен тұратын сәлемдеме».

• Ішінде — нуклеин қышқылы: ДНК немесе РНК (екеуі бірдей емес). Бұл — жаңа вирустарды жинау нұсқаулығы.
• Сыртында — нәруыздық қабықша, капсид. Ол нұсқаулықты қорғайды.

Вирустардың пішіні әртүрлі: темекі мозаикасының вирусы спиральдан тұратын таяқша, аденовирус «мұртшалары» бар көпжақты, шешек вирусы — кірпіш тәрізді, ұшық вирусы — шар тәрізді. Оқулықтағы суреттерді көшірмейміз, бірақ есіңде болсын: пішіні көп, ал құрылымы біреу.

Жасушаішілік паразит

Вирус өздігінен ештеңе істей алмайды: қоректенбейді, тыныс алмайды, өспейді. Бірақ бөтен жасушада ол қожайынға айналады. Мұның қалай болатыны мынада.

Сондықтан вирустармен және вирустық аурулармен күресу өте қиын. Жасуша ішінде отырған вирусты өлту үшін жасушаның өзіне зиян келтіру керек. Антибиотиктер вирусқа әсер етпейді: олар бактерияларға қарсы бағытталған.

⚠️ Жиі кететін қате. «Суық тиіп, қызуы көтерілді, антибиотик бер» деп ойлайды. Олай емес! Тұмау мен ЖРВИ-ді вирустар тудырады, ал антибиотиктер вирусқа қарсы пайдасыз. Дәріні тек дәрігер таңдайды.

Бактерия мен вирус

Екі микробты салыстыр: кімде не бар.

Бактерия — тірі біржасушалы организм: оның өз ферменттері бар, қорегін өзі табады және қажетті заттарды өзі жасайды. Вирустың мұндай жүйелері жоқ. Жасушадан тыс ол жай күрделі зат сияқты болады.

Вирустық аурулар қандай болады

Адамда бұл — тұмау, ЖРВИ, қызылша, шешек, құтыру, кене энцефалиті, полиомиелит, гепатит, ЖИТС, ал 2019 жылдан бастап коронавирустық инфекция. Өсімдіктерде темекі тенбілі ауруы белгілі: вирус хлоропластарды бұзып, жапырақ жасыл түсін жоғалтады, ашық дақтармен жабылады.

🌟 Жабайы аңдар (түлкі, қасқыр, ит) таратуы мүмкін құтыру және кене энцефалиті Қазақстан үшін де өзекті. Сондықтан екпе алу және тістеп алғаннан кейін бірден дәрігерге бару өте маңызды.

Қорғаныс: антиденелер мен екпелер

Организм вирустармен антиденелер арқылы күреседі: бұл — қанның ерекше нәруыздары. Олар вирусты «жабысып қалып», зиянсыз етеді. Иммунитетті алдын ала екпемен жаттықтыруға болады: организмге залалсыздандырылған вирус немесе оның бір бөлігі енгізіледі, ал антиденелер нағыз аурумен кездесуден бұрын пайда болады.

📕 Оқулықта иммунитетті «вирусқа қарсы дәрілер» түзеді деп жазылған. Дұрысы: иммунитетті екпелер (вакциналар) түзеді, ал вирусқа қарсы дәрілер вирустың көбеюіне ғана кедергі келтіреді және иммунитет бермейді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. «Вирустар» тақырыбы көбіне алаңдатады. Қарапайым шараларды баламен байсалды талқылаңыз: қолды 20 секунд жуу, желдету, күнтізбе бойынша екпе, шүйдеге түшкіру. Тұмауда антибиотик не үшін көмектеспейтінін сұраңыз: сабақтың басты ойы осылай бекиді.

Ерекше топ: бактериофагтар

Тек бактерияларды жұқтыратын вирустар бар. Оларды бактериофагтар немесе фагтар деп атайды (грекше «фагос» — жалмап-жұту). Фаг бактерияға жабысып, ішіне өз нуклеин қышқылын енгізеді, көбейеді және жасушаны бұзады. Сондықтан фагтар пайдалы болуы мүмкін: олармен кейбір бактериялық инфекцияларды емдейді және азық-түліктерден микробтарды кетіреді.

🌟 Әрбір вирус адамға қауіпті емес: фагтар адамды ешқашан жұқтырмайды, олар тек бактерияларды аулайды.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Вирустық бөлшектердің құрылысы қандай? Ішінде нуклеин қышқылы (ДНК немесе РНК), сыртында нәруыздық қабықша (капсид). Жасушалық құрылысы жоқ.
• Вирустардың қандай түрлері белгілі? Әртүрлі: таяқша тәрізді және спиральді (темекі мозаикасының вирусы), өсінділері бар көпжақты (аденовирус), шар тәрізді (ұшық вирусы), кірпіш тәрізді (шешек вирусы), ал бактериофагтарда «бас» және «құйрық» болады.
• Вирус неге жасушаішілік паразит? Оның өз зат алмасуы мен ферменттік жүйесі жоқ. Ол тек тірі жасушада, оның қорларын пайдаланып және оны бұзып көбейе алады.
• Вирустық ауруларды атаңдар. Тұмау, ЖРВИ, қызылша, шешек, құтыру, кене энцефалиті, полиомиелит, гепатит, ЖИТС, коронавирустық инфекция; өсімдіктерде — темекі тенбілі ауруы.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Сөйлемді толықтырып дәптерге жазыңдар. 1) Вирус атауы қазақ тіліне аударғанда … білдіреді. 2) Вирустарды ашқан — … . 3) Вирус … тұрады. 4) Бактерияларды зақымдайтын вирустар тобы … деп аталады.

Қалай ойлаймыз. Жауаптар параграф мәтінінде: латынша сөзді, ғалымның фамилиясын және бөлшектің құрылысын еске түсір.

Шешуі.

1. «вирус» латынша «жануар уы» деген мағына береді;
2. Д.И. Ивановский (1892 жыл, темекінің тенбілі ауруы);
3. нуклеин қышқылынан (ДНК немесе РНК) және нәруыздық қабықшадан (капсидтен) тұрады;
4. бактериофагтар немесе фагтар.

Жауабы: 1) жануар уы; 2) Ивановский; 3) нуклеин қышқылы мен нәруыздық қабықшадан (капсидтен); 4) бактериофагтар.

№ 2

Вирустық аурулар дегеніміз — а) тырысқақ, шешек, жұқпалы іш ауруы; ә) шешек, тұмау; б) іш сүзегі, тұмау, шешек; в) шешек, тұмау, топалаң.

Қалай ойлаймыз. Бактериялық аурулардың бәрін сызып таста: тырысқақ, жұқпалы іш ауруы (дизентерия), іш сүзегі және топалаң. Олар жоқ қатар — дұрыс жауап.

Шешуі.

• а) тырысқақ пен дизентерияны бактериялар тудырады — келмейді;
• ә) шешек, тұмау — екеуі де вирустық;
• б) іш сүзегі — бактериялық ауру, келмейді;
• в) топалаң — бактериялық, келмейді.

Жауабы: ә) шешек, тұмау.

№ 3

Кеше ғана бацилламен құжынаған сұйықтық вирустар шабуылынан кейін мөлдір болды. Оны бацилланың жаңа тобына тамызғанда тағы да микробтар өліп қалды. Неліктен осылай болды? Адамдар осы жаңалықты қалай пайдаланды?

Қалай ойлаймыз. Бациллалар — бактериялар. Бактериялардан басқа онда кім пайда болуы мүмкін? Дәл бактерияларға шабуыл жасайтын вирустар, яғни бактериофагтар.

Шешуі.

1. Сұйықтыққа бактериофагтар түсті. Олар бактерияларға еніп, көбейіп, жасушаларын бұзды. Сондықтан бактериялардан бұлыңғыр болған сұйықтық мөлдір болды.
2. Тамшыда жүздеген жаңа фаг қалған. Олар жаңа бактерияларды жұқтырды, сондықтан бактериялар қайтадан өлді.
3. Адам фагтарды бактериялық инфекциялармен күресуге пайдалануды үйренді: олармен дизентерияны, іріңді жараларды емдейді, суды және азық-түлікті өңдейді. Бұл антибиотиктер көмектеспейтін жерде әсіресе пайдалы.

Жауабы: бациллалар бактериофагтардан (бактериялардың вирустарынан) өлді, олар бактерияларда көбейіп, жасушаларын бұзды; фагтарды бактериялық аурулардың емдік және алдын алу препараттары ретінде қолданады.

💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді өз сөзіңмен аяқта. Мысалы: «Енді мен вирустың тек жасуша ішінде көбейетінін білемін. Бактерияларда да вирустар болатыны таңғалдырды. Менің вакциналардың қалай жасалатынын білгім келеді».

Жадынама

• Вирус — жасуша емес: оның цитоплазмасы мен өз зат алмасуы жоқ.
• Жасушадан тыс вирус зат сияқты, жасуша ішінде көбейеді.
• Вирустық аурулар: тұмау, қызылша, шешек, құтыру, гепатит, ЖИТС, коронавирустық инфекция.
• Антибиотиктер вирусқа әсер етпейді, екпелер мен гигиена қорғайды.

Шағын тест