§ 8. Тірі организмдердің бес патшалығына жалпы сипаттама
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 2 бөлім: Тірі организмдерді жүйелеу. 40–44-беттер.
Нені үйренесің
- Тірі организмдердің бес тобын атауды: вирустар, бактериялар, саңырауқұлақтар, өсімдіктер, жануарлар.
- Жасушалы организмдердің жасушаға дейінгілерден айырмашылығын түсіндіруді.
- Прокариоттарды эукариоттардан ажыратуды.
- Патшалықтарды қоректену тәсілі, құрылысы және көбеюі бойынша салыстыруды.
- Әр патшалыққа мысал келтіруді, соның ішінде Қазақстаннан.
Ой қозғау
- Қандай белгілер морфологиялық белгілер деп аталады? Сыртқы құрылыс белгілері: пішін, өлшем, түс, дененің немесе өсімдіктің бөліктері.
- Морфологиялық белгілер бойынша нені анықтауға болады? Организмнің қай топқа жататынын. Мысалы, жапырақтың пішіні бойынша ағашты, тұмсығының құрылысы бойынша құсты танимыз.
💡 Мектеп кітапханасын елестет: кітаптардың бәрі бір үйіндіде жатса, керегін табу мүмкін емес. Жіктеу — тірі табиғатқа арналған осындай «сөрелер».
Тақырыпты талдаймыз
Екі үлкен «бөлме»
Тірі организмдер екі үлкен топқа бөлінеді: жасушасыздар немесе жасушаға дейінгілер (оларда жасуша жоқ) және жасушалылар (жасушасы бар). Жасушаға дейінгілерге вирустар мен фагтар жатады. Жасушалылар — бактериялар, саңырауқұлақтар, өсімдіктер және жануарлар. Барлығы бес патшалықты құрайды.
📕 Оқулықта вирустар жасушаға дейінгі организмдер патшалығын құрайды делінген, яғни бес патшалықтың бірі ретінде көрсетілген. Бірақ вирустарда жасуша жоқ және олар жасушадан тыс тіршілік белгілерін көрсетпейді, сондықтан көптеген ғалымдар оларды тірі организмдер патшалықтарына қоспай, бөлек қарастырады.
Вирустар: бөтен жасушадағы «тыңшылар»
Вирустар өте кішкентай, жасушалық құрылымы жоқ. Олар тек тірі жасушаларда ғана тіршілік етіп көбейе алады. Анығырақ айтқанда, жасуша өзінің қоректік заттарының есебінен вирустарды көбейтеді: вирус жасушаны өзінің көшірмелерін жасауға мәжбүр етеді. Жасушадан тыс вирус «топырақсыз тұқым» сияқты.
Бактерияларды жұқтыратын вирустарды фагтар деп атайды. Вирустар тұмау, ЖРВИ, қызылша, гепатит және басқа да аурулар туғызады.
🌟 Фагтар бактерияларды «өлтіре» алады, сондықтан ғалымдар оларды ауру тудыратын микробтарға қарсы ықтимал дәрі ретінде зерттейді.
Бактериялар: Жердегі ең ертедегі қоныстанушылар
Бактериялар — прокариоттар, яғни ядросы жоқ жасушалар: жасушасы бар, бірақ қалыптасқан ядросы жоқ. Пішіні әртүрлі: шарлар (коккалар), таяқшалар (бациллалар), иілген «үтірлер» (вибриондар), спиральдар (спириллалар). Негізінен бөліну арқылы көбейеді, қолайлы жағдайда өте тез.
📕 Оқулықта бактериялар Жерде «2 млрд жылдан бері» тіршілік етіп келеді делінген. Қазіргі деректер басқаша: бактериялардың ең көне іздері шамамен 3,5 млрд жылдық.
Көптеген бактериялар адамға зиян келтірмейді. Біреулері сүт өнімдерін жасайды: сүтті айран, қымыз және құртқа айналдыратын — сүтқышқылды бактериялар. Басқалары өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтарын ыдыратады. Ауру тудыратындар (тырысқақ, туберкулез, баспа) азшылықты құрайды.
Саңырауқұлақтар: өсімдік те емес, жануар да емес
Саңырауқұлақтар — эукариоттар: жасушаларында ядро бар. Олардың ішінде біржасушалы (қамыр мен квастағы ашытқылар, зеңдер) және көпжасушалы (қалпақшалы саңырауқұлақтар) түрлері бар. Саңырауқұлақтар фотосинтез жасамайды: олар дайын органикалық заттарды, негізінен өлі қалдықтардан алады, сондықтан ыдыратушылар қатарына жатады.
📕 Оқулықта саңырауқұлақтар «өсімдіктерге де, жануарларға да тән белгілері бар» делінген. Қазір саңырауқұлақтар жеке патшалыққа бөлінеді: мысалы, жасуша қабырғасы хитиннен (жәндіктердегідей), бірақ өсімдіктер сияқты бір орынға бекіп, қозғалмайды. Сондықтан олар «қоспа» емес, дербес топ.
🌟 Орманда көретін шыбынжұт пен басқа қалпақшалы саңырауқұлақтар — тек «жеміс денесі». Саңырауқұлақтың негізгі бөлігі жердің немесе ағаштың ішінде жіңішке жіптер түрінде жасырынған.
Өсімдіктер: күн батареяларындағы фабрика
Өсімдіктер — фотосинтезбен сипатталатын патшалық: жарықта көмірқышқыл газы мен судан органикалық заттар түзіп, оттек бөледі. Олар жер бетіндегі барлық тірі организмге қажетті оттекті бөліп шығарады және басқа тірі организмдерді баспанамен, азық-түлікпен қамтамасыз етеді. Гүлді (Сиверс алмасы, Грейг қызғалдағы) және гүлсіз (мүктер, папоротниктер, қылқан жапырақты ағаштар) өсімдіктер болады. Бұл патшалыққа балдырларды да жатқызады.
💡 Өсімдіктер басқаларының бәріне азық, оттек және баспана береді.
Жануарлар: ең көп патшалық
Жануарлар сансыз көп организмдер тобы. Олар органикалық заттарды өздері түзе алмайды, сондықтан дайын азықпен: өсімдіктермен, басқа жануарлармен қоректенеді. Көпшілігі көпжасушалы, белсенді қозғалып, қорек іздейді. Өлшемдері кішкентай жәндіктерден көк киттен дейін, ұлудан барысқа дейін әртүрлі. Қазақстаннан мысалдар: ақбөкен, түйе, бүркіт, бекіре, Каспий итбалығы.
📕 Оқулықта біржасушалы жануарлар (қарапайымдылар) жануарлар патшалығына жатқызылған. Қазір амеба мен кірпікшелі кебісшені жануарлар патшалығына емес, протисттердің жеке тобына жатқызады; қазіргі жүйелерде солай жасайды.
Бес патшалықты салыстырамыз
| Патшалық | Құрылысы | Қоректенуі | Көбеюі | Мысал |
|---|---|---|---|---|
| Вирустар | жасушасыз | тек иесі жасушаның ішінде | иесі жасуша көшірмелер жасайды | тұмау вирусы, фаг |
| Бактериялар | ядросыз бір жасуша | әртүрлі (көбі органикалық заттарды ыдыратады) | бөліну | сүтқышқылды бактериялар, ішек таяқшасы |
| Саңырауқұлақтар | ядролы жасушалар, жіптер | дайын органикалық заттар, ыдырату | споралар, бүршіктену, жіптер арқылы | шыбынжұт, ашытқы, зең |
| Өсімдіктер | ядролы жасушалар, хлоропластар | фотосинтез | тұқымдар, споралар, дене бөліктері | селеу, қызғалдақ, шырша |
| Жануарлар | ядролы жасушалар, қабырғасыз | дайын органикалық заттар | көбіне жыныстық | ақбөкен, бүркіт, бекіре |
⚠️ Жиі кететін қате. «Бактериялар — әрқашан ауру». Олай емес: бактериялардың көбі зиянсыз немесе пайдалы. Адамның ішегінде пайдалы бактериялар тіршілік етеді, ал оларсыз айран шықпайды.
👨👩👧 Ата-анаға. Балаға «патшалықтарды аулау» ойынын ұсыныңыз: асүйде және серуенде бір-бір өсімдік, саңырауқұлақ, жануар мысалын табып, одан кейін айран мен қамырда «көрінбейтін көмекшілер» қайдан келетінін түсіндірсін. Осылайша 2-сызбанұсқа жанданады.
Өзіңді тексер
- Тірі организмдерді қанша патшалыққа біріктіреді? Бес топқа: вирустар (және фагтар), бактериялар, саңырауқұлақтар, өсімдіктер, жануарлар.
- Қандай патшалық жасушаға дейінгі организмдерге жатады? Вирустар мен фагтар.
- Вирустар дегеніміз не? Жасушасы жоқ, жасушаға дейінгі организмдер. Олар тек тірі жасушаларда, олардың қоректік заттарын пайдаланып көбейеді.
- Қазіргі кезде қандай вирустар адамзатқа қауіп төндіруде? Тұмау және ЖРВИ вирустары, коронавирустар (COVID-19), гепатит вирустары, АИТВ, қызылша және басқалары.
- Бактериялар әлемі неден тұрады? Бір жасушалы прокариоттардан (ядросыз), Жердегі ең ертедегі қоныстанушылардан. Бөліну арқылы көбейеді. Пішіндері: коккалар, таяқшалар, вибриондар, спириллалар. Көбі зиянсыз немесе пайдалы, азшылығы ауру туғызады.
- Саңырауқұлақтар патшалығына қысқаша сипаттама беріңдер. Эукариоттар, біржасушалы (ашытқылар, зеңдер) және көпжасушалы (қалпақшалы саңырауқұлақтар). Дайын органикалық заттармен қоректенеді, қалдықтарды ыдыратады.
- Өсімдіктер патшалығының ерекшеліктері қандай? Фотосинтез, оттек бөлу, өздігінен қоректену. Гүлді және гүлсіз түрлері болады.
- Жануарлар патшалығын сипаттаңдар. Ең көп патшалық, дайын азықпен қоректенеді, көбі көпжасушалы, дене өлшемі мен пішіні әртүрлі.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Тірі организмдер патшалықтарының салыстырмалы сипаттамасын құрастырыңдар. (Кестені дәптерге толтырыңдар.)
Қалай ойлаймыз. «Ұқсастықтар» — патшалықты басқалармен біріктіретін белгі (мысалы, жасушаның болуы), ал «айырмашылықтар» — оны ерекше ететін белгі.
Жауап үлгісі.
| Патшалық | Ұқсастықтары | Айырмашылықтары |
|---|---|---|
| Вирустар | барлық тіршілік иелері сияқты тұқым қуалайтын ақпараты бар, көбейеді | жасушасы жоқ; тек иесі жасушада көбейеді; жасушадан тыс тіршілік белгілерін көрсетпейді |
| Бактериялар | жасушалық құрылым, зат алмасу, көбею | прокариоттар: қалыптасқан ядросы жоқ; бөліну арқылы көбейеді |
| Саңырауқұлақтар | ядролы жасушалар (өсімдіктер мен жануарлардағыдай); өсімдіктер сияқты қозғалмайды | фотосинтез жасамайды; дайын органикалық заттармен қоректенеді; ыдыратушылар; қабырғасы хитиннен |
| Өсімдіктер | ядролы жасушалар; зат алмасу, өсу, көбею бар | фотосинтез, өздігінен қоректену, оттек бөледі |
| Жануарлар | ядролы жасушалар; зат алмасу, өсу, көбею | дайын органикалық заттармен қоректенеді; көбі белсенді қозғалады; жасуша қабырғасы жоқ |
Жауабы: жоғарыдағы кесте.
№ 2
Әрбір адам вирустан сақтанудың, қорғанудың қандай шараларын ұстануы керек? Әңгімелеп беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Вирустардың ағзаға қалай түсетінін еске түсір: ауа, қол, тамақ, шағу, жанасу.
Жауап үлгісі.
- Көшеден келген соң, әжетханадан кейін және тамақ алдында қолды сабындап жуу.
- Күнтізбе бойынша екпе алу (тұмау, қызылша, гепатит).
- Жөткірген және түшкіргенде ауыз бен мұрынды жабу; ауырғанда үйде қалу.
- Індет кезінде және адам көп жерлерде бетперде тағу.
- Бөлмені желдетіп, дымқыл шүберекпен жинау.
- Шикі су ішпеу, көкөніс пен жемісті жуу.
- Біреудің сүлгісі мен ыдысын қолданбау.
Жауабы: қол жуу, екпе, бетперде және ауру адамды оқшаулау, желдету, таза су мен тамақ, жеке гигиена.
Жадынама
- Тірі организмдер жасушаға дейінгілер (вирустар) және жасушалылар (бактериялар, саңырауқұлақтар, өсімдіктер, жануарлар) болып бөлінеді.
- Бактериялар — прокариоттар, қалған жасушалылар — эукариоттар.
- Саңырауқұлақтар органикалық заттарды ыдыратады, өсімдіктер түзеді, жануарлар дайынын пайдаланады.
- Вирустар тек тірі жасушалардың ішінде көбейеді.
💡 Өзіндік талдау. Аяқта: «Енді мен бактерияны саңырауқұлақтан … бойынша ажырата аламын», «Маған түсініксіз қалғаны…». Мысалы: «…ядро бойынша: бактерияда ол жоқ. Вирустарды неге тірі деп санамайтыны түсініксіз».