Білімді жинақтау мен жүйелеуге арналған сұрақтар мен тапсырмалар. Жасушалық биология. Су және органикалық заттар

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 3 бөлім: Жасушалық биология. Су және органикалық заттар. 84–86-беттер.

Нені қайталаймыз

Біз үш тақырыпты қайталаймыз: жасуша қалай құрылған және организм неден тұрады, тіршілікке су, макро- және микроэлементтер не үшін керек, нәруыздар, майлар мен көмірсулар қандай рөл атқарады.

💡 Сатысы жоғарылаған сайын құрылым күрделене береді: жасушалар → ұлпалар → мүшелер → мүшелер жүйесі → организм. Осы «баспалдақты» есіңде сақта, сұрақтардың жартысына жауап табуға көмектеседі.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Жасуша — бұл … . Алғаш «жасуша» атауын кім қолданған?

Қалай ойлаймыз. XVII ғасырдағы микроскоп пен тығынның кесіндісін еске түсір.

Жауап үлгісі. Жасуша — барлық тірі организмдердің құрылысы мен тіршілігінің ең кіші бірлігі. «Жасуша» атауын алғаш рет ағылшын ғалымы Роберт Гук 1665 жылы қолданды: ол микроскоппен тығынның жұқа кесіндісін қарап отырған еді.

Жауабы: жасуша — организмдердің құрылысы мен тіршілігінің негізгі бірлігі; атауын Роберт Гук берген.

№ 2

Жасушалардан … түзіледі.

Қалай ойлаймыз. «Баспалдақтың» келесі сатысы.

Жауап үлгісі. Жасушалардан ұлпалар түзіледі.

Жауабы: ұлпалар.

№ 3

Өсімдік ұлпаларын атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Әр ұлпаның не істейтінін еске түсір: өседі, қорғайды, қоректендіреді, тіреу болады, өткізеді.

Жауап үлгісі. Өсімдіктерде ұлпалардың бес тобы бар: түзуші, жабын, негізгі, механикалық, өткізгіш.

Жауабы: түзуші, жабын, негізгі, механикалық, өткізгіш.

№ 4

Ұлпалардан не түзіледі?

Жауап үлгісі. Ұлпалардан мүшелер түзіледі.

Жауабы: мүшелер.

№ 5

«Мүшеге» анықтама беріңдер.

Жауап үлгісі. Мүше — организмнің белгілі бір құрылысы бар, белгілі бір жерде орналасқан және өз жұмысын атқаратын бөлігі. Мүше бірнеше ұлпадан тұрады.

Жауабы: мүше — организмнің құрылысы анық, белгілі қызмет атқаратын бөлігі.

№ 6

Ішкі мүшелерге мысалдар келтіріңдер.

Жауап үлгісі. Жүрек, өкпе, асқазан, бауыр, бүйрек. Мысалы, жүрек қанды бүкіл денеге айдайды.

Жауабы: жүрек (сондай-ақ өкпе, асқазан, бауыр).

№ 7

Сыртқы мүшелерді атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Сыртқы мүшелерді денені ашпай-ақ көруге болады.

Жауап үлгісі. Адам мен жануарларда сыртқы мүшелерге көз, құлақ, мұрын, ауыз, аяқ-қол (қол мен аяқ, табан), құйрық, тері және оның туындылары (шаш, тырнақ) жатады.

Жауабы: көз, құлақ, мұрын, ауыз, аяқ-қол, тері, құйрық (жануарларда).

№ 8

Өсімдік мүшелеріне не жатады?

Жауап үлгісі. Өсімдіктердің мүшелері вегетативті және генеративті болып бөлінеді. Вегетативті мүшелер — тамыр мен өркен (сабақ, жапырақтар, бүршік). Генеративті мүшелер — гүл, жеміс және тұқым. Мысалы, Грейг қызғалдағының гүлі қып-қызыл, ал тамыры — топырақтағы жуашық.

Жауабы: тамыр, сабақ, жапырақ, бүршік, гүл, жеміс, тұқым.

№ 9

Мүшелерден не қалыптасады?

Жауап үлгісі. Мүшелерден мүшелер жүйесі, одан организм қалыптасады. Мысалы, асқазаннан, ішектен, бауырдан ас қорыту жүйесі құралады.

Жауабы: мүшелер жүйесі.

№ 10

Жасушаның басты бөліктерін атаңдар.

Жауап үлгісі. Жасуша қабықшасы (мембрана; өсімдіктерде жасуша қабырғасы да бар), цитоплазма және ядро. Цитоплазмада органоидтар орналасқан.

Жауабы: мембрана, цитоплазма, ядро.

№ 11

Суретке қарап, өсімдік және жануар жасушаларының ұқсастықтары мен айырмашылықтарын атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Суретте солда (А) қатты қабырғасы жоқ жасуша, оң жақта (Ә) тығыз қабықшасы, ортасында үлкен ашық түсті вакуолі және жасыл пластидтері бар жасуша. Екеуінде не бар, қайсысында не жоқ екенін салыстыр.

Жауап үлгісі. Ұқсастықтары: ядро, цитоплазма, мембрана, митохондриялар, эндоплазмалық тор, Гольджи аппараты бар. Айырмашылықтары: өсімдік жасушасында тығыз жасуша қабырғасы, жасыл хлоропластар және үлкен вакуоль бар, ал жануар жасушасында олар жоқ.

Жауабы: ұқсас органоидтар: ядро, мембрана, цитоплазма, митохондриялар; айырмашылығы: өсімдікте қабырға, хлоропластар, вакуоль бар.

№ 12

Өсімдік және жануар жасушаларын құрылымына қарай салыстырыңдар. Кестені дәптерге сызып толтырыңдар.

Жауап үлгісі.

Жауабы: кесте жоғарыда.

№ 13

Су неден тұрады? Қасиеттерін атаңдар және оның биологиялық сипаттамасын беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Судың физикалық қасиеттерін және оның организмдегі жұмысын еске түсір.

Жауап үлгісі. Су — түссіз, дәмсіз, иіссіз мөлдір сұйықтық, сутек пен оттектен тұратын химиялық зат (H₂O). Қасиеттері: жақсы еріткіш, жылу сыйымдылығы жоғары, қатқанда ұлғаяды (мұз судан жеңіл). Биологиялық тұрғыдан су адам массасының 60–65 %-ын құрайды, заттарды ерітеді, қоректік заттар мен зат алмасу өнімдерін тасымалдайды, реакцияларға қатысады және буланғанда (тер бөлінгенде) организмді салқындатады.

Жауабы: су — еріткіш және тіршілік ортасы, жасушаның көп бөлігін құрайды; заттарды тасымалдайды, зат алмасуға қатысады, температураны реттейді.

№ 14

Өсімдіктер тіршілігіндегі судың рөлі қандай?

Жауап үлгісі. Су минералды заттарды ерітіп, тамырдан жапыраққа жеткізеді, фотосинтезге қатысады, жасушалардың тығыздығын (тургорды) сақтайды және буланғанда өсімдікті салқындатады. Сусыз өсімдік солып қалады. Мысалы, сексеуіл шөлде терең тамырының арқасында тіршілік етеді.

Жауабы: еріткіш және заттарды тасымалдаушы, фотосинтезге қатысады, жасушалардың пішінін сақтайды, салқындатады.

№ 15

Жануарлардың сусыз тіршілік етуі мүмкін бе? Дәлелдеңдер.

Жауап үлгісі. Жоқ. Су жасушалардың құрамына кіреді, барлық реакциялар соның ішінде жүреді, ол қоректік заттарды ерітіп, тасымалдайды, қан мен лимфа дерлік түгелдей судан тұрады. Тіпті түйелер мен ақбөкендер құрғақ далада тамақпен су алады және су да ішеді, бірақ олар ұзақ уақыт сусыз шыдай алады.

Жауабы: жоқ, су жасушалардағы барлық үдерістерге қажет.

№ 16

Өсімдіктердегі макроэлементтер жетіспеушілігі неге алып келеді?

Қалай ойлаймыз. Әр элементтің рөлін еске түсір: азот, фосфор, калий, кальций, магний.

Жауап үлгісі. Макроэлементтер жетіспесе, өсімдік нашар өсіп, нашар дамиды. Азот жетіспесе: жапырақтары бозарып, сарғаяды, өсуі баяулайды. Фосфор жетіспесе: жапырақтары күлгін түске енеді, гүлдеу мен жемістің пісуі кешігеді. Калий жетіспесе: жапырақтың жиегі қоңырланып, «күйіп кеткендей» болады. Магний жетіспесе: жапырақ тамырларының арасы сарғаяды.

Жауабы: өсуі баяулайды, жапырақтары сарғаяды немесе қоңырланады, өнім азаяды.

№ 17

Өсімдік тіршілігіндегі макро- және микроэлементтердің маңызы. Кестені дәптерге сызып толтырыңдар.

Жауап үлгісі.

Жауабы: кесте жоғарыда.

№ 18

Тыңайтқыштар. Кестені дәптерге сызып толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Бейорганикалық (минералды) тыңайтқыштарды зауыттарда жасайды, органикалықтарды тірі организмдердің қалдықтарынан алады.

Жауап үлгісі.

Жауабы: кесте жоғарыда.

№ 19

Адам организміндегі нәруыздар, майлар, көмірсулар мен минералды тұздардың пайыздық мөлшері қанша?

Жауап үлгісі. Нәруыздар 15–20 %, майлар шамамен 19 %, көмірсулар шамамен 0,6 %, минералды тұздар шамамен 5,8 %. Тағы шамамен 60–65 % — су.

Жауабы: нәруыздар 15–20 %, майлар 19 %, көмірсулар 0,6 %, тұздар 5,8 %.

№ 20

Нәруыздың тәуліктік нормасын атаңдар.

Жауап үлгісі. Ересек адамға орташа есеппен тәулігіне 100–118 г нәруыз керек, ауыр дене еңбегінде 130–140 г.

Жауабы: 100–118 г.

№ 21

Адамға нәруызды тағамдар не үшін қажет?

Жауап үлгісі. Нәруыздар — жасушалардың басты құрылыс материалы. Олар ұлпалардың өсуі мен жаңаруы үшін, бұлшықеттер, қан, ферменттер мен гормондар түзілуі үшін қажет. Өсіп келе жатқан организмге нәруыз әсіресе көп керек.

Жауабы: өсу және жаңа жасушалар, бұлшықеттер, ферменттер түзілу үшін.

№ 22

Адам нәруызды тағамсыз өмір сүре ала ма? Неліктен? Дәлелдеңдер.

Жауап үлгісі. Жоқ. Организм алмастырылмайтын амин қышқылдарын өзі түзе алмайды, ал олар нәруыздың құрамына кіреді. Тағаммен нәруыз түспесе, өсу баяулайды, адам тез шаршайды, иммунитет әлсірейді.

Жауабы: жоқ, себебі алмастырылмайтын амин қышқылдары тек тағаммен түседі.

№ 23

Органикалық заттардан қайсылары адамға көп мөлшерде қажет? Неліктен? Қандай өнімдерде олар көп мөлшерде кездеседі?

Жауап үлгісі. Ең көп мөлшерде көмірсулар қажет: тәулігіне 400–500 г. Бұл — энергияның басты көзі, әсіресе бұлшықет жұмысы кезінде; жүйке жүйесінің жұмысына да керек. Олар көбінесе өсімдік тағамдарында: жармада, нанда, картопта, макаронда, жеміс-жидек пен көкөністе болады.

Жауабы: көмірсулар; нан, жарма, картоп, жеміс-жидек.

№ 24

Адам организмінде майлар қалай қолданылады? Оның тәуліктік нормасы қанша?

Жауап үлгісі. Майлар глицерин мен май қышқылдарына дейін ыдырайды. Олардан организм өз майын түзеді, ол энергия қоры ретінде тері астында, бүйректе, бұлшықетте жиналады. Бір бөлігі мембраналар мен ядро құрылысына жұмсалады. Тәуліктік қажеттілігі 80–100 г.

Жауабы: энергия қоры және құрылыс материалы; 80–100 г.

№ 25

Суреттегі тағамдар қандай органикалық заттардан тұрады? Бұл өнімдердегі олардың мөлшерін және органикалық заттарды сендердің организмдеріңнің тәуліктік тұтыну мөлшерін атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Суретте тағамдар жиналған: нан, жарма, ет, балық, сүт, көкөністер, жемістер, жаңғақтар. Оларды топтарға бөліп қарастыр.

Жауап үлгісі.

Жауапқа көкөністер мен жемістерде дәрумендер мен минералды тұздар көп екенін де қосуға болады.

Жауабы: нәруыздар, майлар, көмірсулар; қажеттілігі: көмірсулар 400–500 г, нәруыздар 100–118 г, майлар 80–100 г тәулігіне (ересекке; өсіп келе жатқан организмге нәруыз сәл көбірек керек).

Жадынама

• Жасушалардан ұлпалар, ұлпалардан мүшелер, мүшелерден мүшелер жүйесі түзіледі.
• Өсімдік жасушасы қабырғасымен, хлоропластарымен және вакуолімен ерекшеленеді.
• Организмде су ең көп, ол барлық үдеріске қатысады.
• Нәруыздар, майлар мен көмірсулар ішекте қарапайым қоректік заттарға дейін ыдырайды.

Шағын тест