№ 3 зертханалық жұмыс. Азық-түліктерде көмірсулар, нәруыздар және майлардың бар болуын зерттеу
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 3 бөлім: Жасушалық биология. Су және органикалық заттар. 83–84-беттер.
Нені үйренесің
- Крахмалды (көмірсуды) йодпен әрекеттесуі бойынша танып білуді.
- Майды қағаздағы майлы дақ арқылы анықтауды.
- Нәруыздың бар екенін сутек асқын тотығымен әрекеттесуі арқылы көрсетуді.
- Тәжірибе нәтижесі бойынша қорытынды жасауды және реактивтермен қауіпсіз жұмыс істеуді.
Ой қозғау
- Тамақтағы органикалық заттардың қандай үш түрін білесің? Нәруыздар, майлар және көмірсулар.
- Картоп пен нанда қандай көмірсу бар? Крахмал.
💡 Ғалымдар өнімде не бар екенін «көзбен шамалап» анықтамайды. Олар сапалық реакцияларды қолданады: реактив қосады да, түсі өзгерді ме, дақ немесе көбік пайда болды ма, соған қарайды. Бүгін сен осындай зерттеуші боласың.
Тақырыпты талдаймыз
Жұмыстың мақсаты. Тәжірибе арқылы азық-түлік құрамындағы нәруыздар, көмірсулар, майларды зерттеу.
Құрал-жабдықтар.
| Не қажет | Не үшін |
|---|---|
| су, йод тұнбасы | йод — крахмалға арналған реактив |
| келі, шыны таяқша, тамшуыр | дәнді ұнтақтау, араластыру, тамшылатып тамызу |
| сынауықтар (немесе мөлдір стақандар), дәке | қоспа дайындау, крахмалды шаю |
| сүзгіш қағаз (немесе таза ақ қағаз) | майлы дақты байқау |
| картоп түйнегі, бидай тұқымы, күнбағыс, ет түйірі | зерттелетін азық-түліктер |
| сутек асқын тотығының ерітіндісі | нәруызға арналған реактив (дәлірек айтқанда, нәруыз-фермент үшін) |
⚠️ Қауіпсіздік. Йод тұнбасы теріні және киімді дақтайды, жұтса — улы: науа үстінде жұмыс істе, дәмін татпа. Сутек асқын тотығы тері мен көзді тітіркендіреді, ал шыны сынады. Тәжірибеден кейін азық-түліктерді жеме. Барлық тәжірибені мұғалімнің немесе ересек адамның бақылауымен орында, жұмыстан кейін қолыңды жу.
Жұмыс барысы
Не көресің
1-тәжірибе. Крахмал. Бидай қамырынан алынған лай сұйықтық бір тамшы йодтан көкшіл-күлгін түске боялады. Картоп кесіндісі де көкке, қараға жақын түске дейін қараң тартады. Бұл — бидайда да, картопта да крахмал (көмірсу) бар екенін білдіреді. Дәл сондықтан дән мен картоп өте қоректі: онда болашақ өсімдікке арналған көмірсу қоры бар.
2-тәжірибе. Май. Күнбағыс тұқымын жаншығанда қағазда майлы жартылай мөлдір дақ қалады, ол судан қалған дақтай кеппейді. Демек, тұқымда май (өсімдік майы) бар. Күнбағыс майын да дәл осындай тұқымнан жасайды.
3-тәжірибе. Нәруыз. Ет кесектері сутек асқын тотығының ерітіндісінде көбіктенеді: газ (оттек) көпіршіктері бөлінеді. Көбікті ет жасушаларындағы асқын тотықты ыдырататын нәруыз-ферменттер тудырады. Демек, етте нәруыз бар.
| Өнім | Реактив / тәсіл | Не байқаймыз | Зат |
|---|---|---|---|
| бидай ұнынан жасалған қамыр, картоп | йод | көкшіл-күлгін, қою көк түс | крахмал (көмірсу) |
| күнбағыс тұқымы | қағазда жаншу | майлы дақ | май |
| ет | сутек асқын тотығы | көбік, газ көпіршіктері | нәруыз |
🌟 Йод сынамасын тұрмыста да қолданады. Пісіп-жетілмеген алма кесіндісіне йод тамызсаң, ол көгереді: онда крахмал әлі көп. Алма піскенде крахмал қантқа айналады да, көктік дерлік болмайды.
Қорытынды
Азық-түліктерде органикалық заттар табылды: бидай мен картопта көмірсулар (крахмал), күнбағыс тұқымында майлар, етте нәруыздар бар. Бірдей заттарды әртүрлі азық-түліктен табуға болады, ал әрқайсысында өз жиынтығы бар.
⚠️ Жиі кететін қате. Йод көгермесе, өнімде көмірсу жоқ деген сөз емес. Йод тек крахмалды көрсетеді, ал қантты, мысалы, «байқамайды».
👨👩👧 Ата-анаға. Йодпен жасалатын тәжірибені үйде қауіпсіз қайталауға болады: картоп тілімі, нан, ірімшік және алма үстіне йод тамызып, салыстырыңыз. Сұраңыз: «Неге бір жерде көк, ал екіншісінде жоқ?» Йод пен асқын тотықты кіші балалар қолы жетпейтін жерде сақтаңыз.
Өзіңді тексер
- Крахмалға йод қосқанда қандай түс шығады? Көкшіл-күлгін немесе көк.
- Қағаздағы майлы дақ қандай зат туралы айтады? Май туралы.
- Етпен жасалған тәжірибеде нәруызды қандай белгі бойынша анықтайды? Сутек асқын тотығын қосқанда көбік түзілуі бойынша.
- Зертханада реактивтер мен азық-түліктің дәмін татуға неге болмайды? Реактивтер улы немесе тітіркендіргіш болуы мүмкін, ал ыдыс таза болмауы мүмкін.
Жаттығуларды шығарамыз
Бұл жұмыста жеке нөмірленген тапсырмалар жоқ. Жұмыс барысындағы сұрақтар жоғарыда талданған: йодтағы сұйықтықтың көкшіл-күлгін түсі крахмалды білдіреді; қағаздағы дақ майды білдіреді; асқын тотықтағы көбік нәруызды білдіреді.
Жадынама
- Крахмал: йод, көк түс.
- Май: қағаздағы дақ.
- Нәруыз: сутек асқын тотығымен көбік.
- Қорытынды: тамақта нәруыздар, майлар және көмірсулар бар, бірақ әр өнімде олардың мөлшері әртүрлі.
💡 Өзіндік талдау. Толықтыр: «Бүгін мен білдім, ... . Мен меңгердім, ... . Таңғаларлығы: ... ».